Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T11:42:05.570991+00:00

Таврат: Леви

Таврат: Леви

1. Таврат

1. Гафарган (Таврат)

2. Заланвал / Кьадарар - Таврат

3. Пак Каламдин ктабар

4. Варцарин тӀварар

5. Ибрагьиман тухумдин тар

6. Картаяр - Таврат

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Таврат

Таврат

1. Сифте гаф

1. Леви

Сифте гаф

Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай Таврат, Пак Каламдин са пай я.

Пак Калам гзаф асиррин девирда гьар жуьредин авторри кхьенвай ва дуьнья халкь авурдалай гатӀунна чи аямдин сад лагьай асирдал къведалди кьиле фейи вакъиайрикай раханвай 60-далайни гзаф ктабрикай туькӀуьр хьанва.

Пак Калам чӀехи кьве паюникай ибарат я – Сифтегьан Икьрар ва ЦӀийи Икьрар. ЦӀийи Икьрарда Иса Месигьдин ва Адан рекьел алайбурун уьмуьрдикай ва крарикай, иманийрин сифте кӀватӀалдикай, ам арадал атуникай ва къвердавай мягькем хьуникай раханва.

Сифтегьан Икьрар чеб санал кӀватӀнавай Тавратдикай, йисарганрикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва шиирралди кхьенвай ктабрикай арадал атанва. Таврат неинки са ачухзавай, гьакӀ вири Пак Каламдин бине кутазвай ктабни я. Ана дуьнья, инсан халкь авуникай, гунагьдинни азабдин эвел кьиликай ва Аллагьдинни инсандин рафтарвилерикай ихтилат физва.

Таврат лезги чӀалаз къадим чувуд текстинин бинедаллаз элкъуьрнава. Вич уьлчме тир и текстинин къайдадилай элячӀунин гьакъиндай текстологиядин чараз гудай къейдера виликамаз гъавурда твазва. Алавайра квез Пак Каламдин тӀварарин, манайрин, гьакъикъатдин затӀарин сиягь ва гьакӀни географиядин картаяр, варцарин тӀварарин ва кьадаррин таблицаяр жагъида.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди Таврат лезги чӀалаз элкъуьрайбуруз, редакторриз, ам таржума авунин ва чапдай акъуддайвал гьазурунин карда иштирак авур ва гьакӀни ктаб кӀелзавайбурув агакьун патал куьмек гайи вирибуруз сагърай лугьузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институт, Москва

Леви

Леви

1. Гьахьун

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

23. 23

24. 24

25. 25

26. 26

27. 27

Гьахьун

Леви

Гьахьун

И ктабда асул гьисабдай яз чпи Аллагьдиз къуллугъзавай Левидин тухумдай тирбурун гзаф кьадар везифаяр ачухарзава, адан тӀварни гьа идахъ галаз алакъада ава.

Ина кхьенвай вакъиайри виче Аллагьди Синай дагъда Мусадин мецелай Халкьдиз Вичин эмирар ганвай «ЭкъечӀунин» тарих давамарзава. Ктабдин эвелда (1-10-кьилер) Аллагьдиз къуллугъзавайбуруз Аллагьдиз къурбандар авунин карда абурун везифаярни къалурунар гузва. Абурухъ гьар жуьредин манаяр хьунухь мумкин я: кьилди инсанри ва санлай вири халкьди Аллагьдилай разивал къалурунин лишан яз, Адалай чпив агакьайдан са пай Аллагьдив вахгузва, Адахъ галаз алакъаяр хуьзва ва я Адан вилик чпин гунагьар хиве кьазва.

Идалай кьулухъ (11-16-кьилер) михьиди чиркиндакай гьикӀ чара авуна кӀандатӀа къайдаяр къалурнава. Аллагьдин халкьди вичин михьивал хвена кӀанзава, ва им гьа жергедай яз жув тухунин гьар йикъан къайдайрин дережадайни аквазва, сифте нубатдай яз – недай затӀар хкягъунай. Чеб гьар садан хсуси хизандиз, жемятдихъ галаз авай рафтарвилиз ва майишат вилик тухуниз талукьарнавай гзаф кьадар къайдаяр ктабдин муькуь паюна ганва (17-27-кьилер). И къанунрин чӀехи пай къадим заманайрин рагъэкъечӀдай патан халкьарин къанунриз ухшар я, амма абурун бинеда Ихтиярар гъиле авай Аллагь-Халикьдин гъилик кваз уьмуьр тухунин вичин хушуналди хкянавай эрзиман ава. Гьа и ктабда Аллагьдин халкьдин къенепатан алакъайрин асул къайдадикай лагьанва: «Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь» (19:18).

1

Къурбанд авунин къанунар

(1–7 кьилер)

Кунуг

1^1Реббиди Мусадиз Гьалтунин Алачухдай эверна ва Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Квекай сада Реббидиз къурбанд ийизватӀа, къурбанд гьам карч алай ири гьайванрикай, гьамни карч алай куьлуь гьайванрикай ийиз жеда+.

3Ада карч алай ири гьайвандин кунуг ийизватӀа, и кар патал са рехнени квачир жунгав хкяна кӀанда. Ада, Ребби къурбанддилай рази жедайвал, жунгав Гьалтунин Алачухдин сивел акъвазаррай.

4Ада жунгавдин кьилел вичин гъилер эциграй. Гьа чӀавуз, къурбанд ийизвай касдин гунагьрилай гъил къахчудайвал, и къурбанддилай рази жеда.

5Жунгав Реббидин вилик тукӀурай, Гьарунан эвледрикай тир хахамри, къурбанддин иви къачуна, Гьалтунин Алачухдин вилик квай къурбанган – вири патарихъай адалди хъичинрай. 6Къурбанддилай хам алажна, жендекни пайи-паяр авуна кӀанда. 7Хахам Гьарунан эвледри къурбангандал цӀай авуна, аниз кӀарасар вегьирай. 8Абуру къурбанддин кӀусар, ва гьам пи, гьамни кьил галаз, къурбангандал кузвай кӀарасрин винел эциграй. 9Жунгавдин къенер ва кӀвачер чуьхвена кӀанда. Хахамди абур вири къурбангандал курай – гьа им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш тир, хуш ни галай гум, кунуг жеда+.

10Са ни ятӀани кунуг карч алай куьлуь гьайванрикай гьерерикай ва кьунарикай, ийиз хьайитӀа, ада гьер ва я кьун са рехнени квачирди къачуна кӀанда. 11Ва ам Реббидин вилик къурбангандин кефер патахъ тукӀурай, хахамрини къурбанган къурбанддин ивидалди вири патарихъай хъичинрай.

12Жендек, кьил атӀана ва пидикай михьна, пайи-паяр авуна кӀанда, ва хахамри абур вири къурбангандал кузвай кӀарасрин винел эциграй. 13Къурбанддин къенер ва кӀвачер це чуьхвена кӀанда. Ва хахамди къурбанд авун кьиле тухурай – вири ибур къурбангандал курай. Гьа им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш тир, хуш ни галай гум, кунуг жеда+.

14Са ни ятӀани Реббидиз кунуг къушракай ийизватӀа, ада къурбанд авун патал лиф ва я тӀапӀас къачун лазим я+. 15Хахамди къуш къурбангандин патав гъана, адан гардан атӀана ва къурбангандал кун лазим я, иви лагьайтӀа къурбангандин цлал кужумна кӀанда. 16Жендекдикай шункӀ ана авай кьван тӀуьнни галаз галудрай ва ам вири къурбангандин рагъэкъечӀдай патахъ галай руьхъ ичӀирдай чкадал гадаррай. 17Лувар кьуна, къушран жендек винелай тӀимил къазунрай, амма ам кукӀвар тавурай. Ва хахамди ам къурбангандал, кузвай кӀарасрал курай. Гьа им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш тир, хуш ни галай гум, кунуг жеда+.

2

Фан къурбанд

2^1Са ни ятӀани Реббидиз фан къурбанд ийизватӀа, ам къуьлуьн гъуьруькай хьун лазим я. Ада гъуьрел зейтундин чӀем иличрай, хъсан ни галай шкьакь кутурай ва+
2хахамрин, Гьарунан эвледрин, кьилив гъурай. Ва хахамди анай са гъапа авай чӀем квай гъуьр ва гьакӀни вири шкьакь къачурай, ва къурбангандал, къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз, курай – имни Реббидиз кудай къурбанд, адаз хуш ни галай гум жеда+. 3Амай пай Гьаруназ ва адан эвледриз жеда: им паквилерин пак затӀ я, ам Реббидиз кудай къурбандрикай къачунвайди я+.

4Ви фан къурбанд хьра чранвайди ятӀа, ам къуьлуьн гъуьруькай хьунухь лазим я: зейтундин чӀем какадарнавай тӀили фу, я тушни зейтундин чӀем алтаднавай тӀили лаваш+. 5Ви фан къурбанд ягълавдал чранвайди ятӀа, ам зейтундин чӀем какадарнавай къуьлуьн гъуьруькай авунвай тӀили фу хьун лазим я+. 6Фу кукӀвара ва зейтундин чӀем илича. Им фан къурбанд я. 7Ви фан къурбанд тавада гьазурнаватӀа, ам зейтундин чӀемедал къуьлуьн гъуьруькай авунвайди хьунухь лазим я. 8ИкӀ гьазурнавай фан къурбанд Реббидиз гъваш ва ам хахамдив вахце, адани ам къурбангандин патав гъурай, 9къурбанддин са пай къурбанддин рикӀел хуьнин пай хьиз чара авурай ва ам къурбангандал курай – им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум жеда+. 10Амай пай Гьарунан ва адан эвледринди я: им паквилерин пак затӀ я, ам Реббидиз кудай къурбандрикай къачунвайди я.

11Ребби патал тир куь фан къурбандар гъвар квачиз гьазурнавайбур хьун лазим я. Я гъвар квай фу, я вирт Реббидиз кудай къурбанд яз кана жедач:+
12абур Реббидиз цӀийи бегьердилай къачунвай паяр яз гъиз жеда. Амма абур, Адаз хуш ни галай гум акъудун патал, къурбангандал кумир+.

13Фан вири къурбандрик кьел кваз жедайвал ая. Ви фан къурбанддик ви Аллагьдихъ галаз хьанвай икьрардин кьел квачиз виже къведач! Гьар са фан къурбанддик кьел кутур+.

14Реббидиз фан къурбанд сифте бегьердикай гъизватӀа, жегьил кьилерикай тир, цӀал чранвай къуьлуьн чӀахар гъваш+. 15Абурук зейтундин чӀемни кухтур ва винелай хъсан ни галай шкьакьни вегь. Им фан къурбанд я. 16Ва хахамди и къурбанддин рикӀел хуьнин пай курай – Реббидиз кудай къурбанд яз чӀем квай тваррин са пай ва вири шкьакь+.

3

Суварин къурбанд

3^1Са ни ятӀани суварин къурбанд карч алай ири гьайвандикай – жунгавдикай ва я каликай, ийизватӀа, ада, рехнеяр квачир гьайван къачуна, ам Реббидин вилик эциграй+. 2Ада къурбанддин кьилел гъилер эциграй ва и къурбанддин мал Гьалтунин Алачухдин вилик тукӀурай, ва Гьарунан эвледар тир хахамри къурбанган вири патарихъай ивидалди хъичинрай. 3Суварин къурбанддикай Реббидиз кудай къурбанд яз къенерин винел алай пи ва патарив гвай вири пи, 4кьве дуркӀунни ва ятуррин патавай абурал алай пи, ва гьакӀни лекьинал алай гъвечӀи хел вахкун лазим я. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 5Ва Гьарунан эвледри абур вири къурбангандал курай – вич кузвай кӀарасрал алай кунугдихъ галаз санал, – им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум жеда+.

6Ва са ни ятӀани Реббидиз суварин къурбанд карч алай куьлуь гьайванрикай – диши ва я эркек, ийизватӀа, ада рехнеяр квачир гьайванрикай гъурай. 7Ада гьер къурбанд ийизватӀа, ам Реббидин вилик эциграй, 8адан кьилел гъилер эцигна ва и къурбанд Гьалтунин Алачухдин вилик тукӀурай. Ва Гьарунан эвледри ивидалди къурбанган вири патарихъай хъичинрай. 9Суварин къурбанддикай Реббидиз кудай къурбанд яз пи вахкун герек я: тум вири санлай, лап гьа кьачахъандилай атӀана кӀанда, къенерал алай вири пи ва патарив гвай вири пи, 10кьве дуркӀунни абурал ятуррин патавай алай вири пи ва гьакӀни лекьинал алай хел. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 11Хахамди ибур вири къурбангандал курай – им Реббидиз кудай къурбанд, Ам патал суьрсет я+.

12Са ни ятӀани кьун къурбанд ийизватӀа, ам Реббидин вилик гъурай, 13адан кьилел гъилер эцигна, ам Гьалтунин Алачухдин вилик тукӀурай. Ва Гьарунан эвледри къурбанган вири патарихъай ивидалди хъичинрай. 14-15Реббидиз кудай къурбанд яз къенерал алай пи ва патарив гвай вири пи, кьве дуркӀунни абурал ятуррин патавай алай вири пи ва гьакӀни лекьинал алай гъвечӀи хел вахкун лазим я. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 16Хахамди абур вири къурбангандал курай – им Реббидиз кудай къурбанд, Ам патал суьрсет ва Адаз хуш ни галай гум я. Вири пи Реббидинди я+. 17Ингье квез даиман къалурнавай къайда – ам, куьне гьина уьмуьр тухуз хьайитӀани, несилдилай несилдалди кьиле твах: я пи, я иви немир“»+.

4

Гунагьдай къурбанд

4^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз хабар це: „Са ни ятӀани, чпиз чин тийиз, Реббидин къадагъайрикай сад чӀурайтӀа, тавуна кӀандай хьтин са кӀвалах авуртӀа, ингье вуч авун лазим ятӀа+.

3Кьилин хахамди са гунагь авуртӀа ва адан тахсир вири халкьдал аватайтӀа, хахамди вичи авунвай тахсиркарвиляй, гунагьрикай михьи хьун яз, Реббидиз рехнеяр квачир са жунгав къурбанд авурай. 4Ада жунгав гъана Гьалтунин Алачухдин сивел, Реббидин вилик акъвазаррай, жунгавдин кьилел гъилер эцигна, ам Реббидин вилик тукӀурай. 5Кьилин хахамди жунгавдин ивидикай къачуна, Гьалтунин Алачухдик тухурай, 6тӀуб ивидик кяна, ирид гъилера Реббидин вилик, ибадатханадин перде галайвал хъичинрай. 7Ада гьакӀ Гьалтунин Алачухда авай, Реббидин вилик эцигнавай, хуш ни галай затӀарай гум акъудун патал гъилик ийидай къурбангандин крчарални иви алтадрай, амукьай ивини Алачухдиз гьахьдай чкадин патав гвай кунугрин къурбангандин кӀаник экъичрай+. 8Гунагьдай къурбанддин жунгавдал алай кьван вири пи хкудун лазим я: къенерал алай пи ва къваларив гвай вири пи, 9-10кьве дуркӀунни абурал ятуррин патавай хьиз алай пи ва гьакӀни лекьинал алай хел суварин къурбанд ийизвай жунгавдин хьиз. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. Ва хахамди вири абур кунугрин къурбангандал курай. 11Жунгавдин хам ва вири адан як, кьилихъ, кӀвачерихъ, къенерихъ ва ратара авай чиркерихъ галаз санал, –+
12жунгавдикай вуч амукьнаватӀани – кундилай алудна, руьхъ гадарзавай михьи са чкадал гъана ва гьанал кӀарасрик цӀай кутуна кана кӀанда. Ибур вири руьхъ гадардай чкадал кун лазим я.

13Исраилдин вири элди, чпиз чин тийиз, са чӀуру кар авуртӀа ва идаз фикир тагайтӀа, абуру Реббидин къадагъайрикай сад чӀурайтӀа, ва тахсир вири жемятдал аватайтӀа,+
14ва абурун чӀуру крар раиж хьайитӀа, жемятди гунагьдай къурбанд яз са жунгав гъурай, ам Гьалтунин Алачухдин вилик акъвазаррай. 15Элдин агъсакъалри Реббидин вилик жунгавдин кьилел чпин гъилер эциграй ва ам Реббидин вилик тукӀурай. 16Кьилин хахамди жунгавдин иви Гьалтунин Алачухдик гъурай, 17тӀуб ивидик кягърай ва Реббидин вилик, перде галайвал адалди ирид гъилера хъичинрай+. 18Ада иви Гьалтунин Алачухда Реббидин вилик квай къурбангандин крчарал алтадрай, ивидикай амукьайдини Алачухдин вилик квай кунугрин къурбангандин кӀаник экъичрай. 19Жунгавдин къеняй вири пи акъудна ва ам къурбангандал кана кӀанда. 20Гунагьдай къурбанд ийизвай жунгавдихъ галаз вуч авун лазим ятӀа, гьа жуьреда вири кьилиз акъудна кӀанда. Гьа икӀ хахамди абурун винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва абурулай гъил къахчуда. 21Жунгавдин жендек лагьайтӀа, кундин сергьятрай акъудна, гьа сад лагьайди хьиз, кана кӀанда. Им вири жемятдин гунагьдай къурбанд я.

22Регьберди са чӀуру кар авуртӀа – ада, чпиз чин тийиз, Реббидин, вичин Аллагьдин, къадагъайрикай сад чӀурайтӀа, ва адал гунагь аватайтӀа, 23ва адаз вичи авунвай чӀуру кӀвалах къахлурайтӀа – ада рехне квачир са кьун къурбанд авурай. 24Ада кьунан кьилел гъилер эцигна, ам Реббидин вилик кунугар авун патал чара авунвай чкадал тукӀурай. Им гунагьдай къурбанд я. 25Хахамди а къурбанддин ивидик тӀуб кяна, кунугрин къурбангандин крчарал иви алтадрай, амукьай ивини къурбангандин кӀаник экъичрай. 26Вири пи лагьайтӀа, суварин къурбанддин пи хьиз, къурбангандал кана кӀанда. Гьа идалди хахамди адан винел, ам гунагьдикай михьивилиз акъудун яз, гъил къахчунин адет кьиле тухуда, – ва регьбердилай гъил къахчуда.

27Жергедин ксарикай сада, чпиз чин тийиз, са чӀуру кӀвалахдиз рехъ гайитӀа – ада Реббидин къадагъайрикай сад чӀурна ва адал гунагь атайтӀа,+
28ва адаз вичи авунвай чӀуру кӀвалах къахлурайтӀа – ада рехне квачир са цӀегь къурбанд авурай. 29Ада гунагьдай къурбанддин кьилел гъилер эцигна, ам кунугар патал чара авунвай чкадал тукӀурай. 30Хахамди ивидик кяна кунугрин къурбангандин крчарал ам алтадрай, амукьай ивини къурбангандин кӀаник экъичрай. 31Вири пини, суварин къурбанддин къеняй хьиз, акъудна кӀанда. Ва хахамди пи къурбангандал курай. Им Реббидиз хуш ни галай гум жеда. Гьа икӀ хахамди а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда ва а касдилай гъил къахчуда+.

32А касди гунагьдай къурбанд хперин суьруьдикай къачуз хьайитӀа, рехне квачир диши кӀел гъурай. 33Ада къурбанддин кьилел гъилер эцигна, ам кунугрин къурбангандал тукӀурай. 34Хахамди ивидик тӀуб кяна, ам кунугрин къурбангандин крчарал алтадрай, амукьай ивини къурбангандин кӀаник экъичрай. 35Вири пини, суварин къурбанд авунвай гьерен къеняй хьиз, акъудна кӀанда. Ва хахамди вири пи Реббидиз кудай къурбандрихъ галаз санал курай.

Гьа икӀ хахамди а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда ва а касдилай гъил къахчуда.

5

5^1Инсандик агъадихъ къалурнавай са чӀуру кӀвалахдин гунагь акатнаватӀа:

1. – ада са агьвалатдин шагьид хьана, са вуч ятӀани акуна, я тушни агьвалатдикай са вуч ятӀани чиз, амма, агьвалатдин шагьидриз лянет авунин къурхудалди дуванханадиз эверзавайди ван хьана, за затӀни ахъай тавуна гунагь кар авуна;

2. 2– ам са гьихьтин ятӀани чиркин шейиник, чиркин гьайвандин лешиник, ва я чиркин малдин лешиник, ва я хур галчӀурдай чиркин гьайванрин лешерик хкӀуна ва и кӀвалахдиз фикир ганач, амма чиркин хьанва;+

3. 3– ам чиркин инсандик ва я инсандин гьар гьихьтин хьайитӀани нежесрик хкӀуна ва сифтедай и кар фагьумнач, амма ахпа гъавурда акьуна;+

4. 4– ада, кӀандатӀа ам хъсан, кӀандатӀа пис са кар авун патал фагьум тавур, инсанри кьадай хьтин кьинерикай са фагьумни галачир кьин кьуна ва сифтедай им вуч ятӀа гъавурда авачир, амма гуьгъуьнай гъавурда акьуна.

5Гьа икӀ, инсан и чӀуру крарикай сад авуналди тахсир хьанатӀа, ада вичи авунвай гунагь хиве кьурай, 6авур чӀуру кӀвалах эвез хъувун патал Реббидиз къурбанд авурай – суьруьдай хеб ва я цӀегь. ИкӀ хахамди, адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуналди, ам гунагьдикай михьи хъийида. 7Адавай хеб къурбанд ийиз жезвачтӀа, вичин гунагьдилай гъил къахчун яз, Реббидиз кьве тӀапӀас ва я кьве лиф гъурай: са къуш – гунагьдай къурбанд яз, муькуьди – кунуг патал+. 8Ада абур хахамдиз гъурай, адани сифте гунагьдай къурбанд тир къуш къачуна, кьил галуд тавуна адан гардан атӀурай, 9ва и гунагьдай къурбанддин ивидикай къурбангандин къвалал стӀалар хъичинрай; амай иви къурбангандин кӀаник шутӀкьунна кӀанда. Им гунагьдай къурбанд я. 10Кьвед лагьай къушракай къайда тирвал кунуг авуна кӀанда. Гьа икӀ хахамди, ада авунвай гунагьдикай михьи хъувун яз, адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда, ва а касдилай гъил къахчуда.

11Амма адавай кьве тӀапӀас ва я кьве лиф къурбанд тежез хьайитӀа, вичи авунвай чӀуру кардай эфадин цӀудай са пай къуьлуьн гъуьр гъурай – гунагьдай къурбанд яз. Ада гъуьруьк зейтундин чӀем кутун тавурай ва адан винелай хъсан ни галай шкьакь вегьин тавурай, вучиз лагьайтӀа им гунагьдай къурбанд я+. 12Ада вичин къурбанд хахамдиз гъурай, адани къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз, са гъаб гъуьр къачуна, и гъуьр Реббидиз кудай къурбандрихъ галаз санал, гьабурун винел къурбангандал курай. Им гунагьдай къурбанд я.

13Гьа икӀ хахамди, ада авунвай винидихъ лагьай гунагьрилай гъил къахчун яз, а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда, ва а касдилай гъил къахчуда. Амай гъуьр, фан къурбанд адаз гьикӀ жедатӀа, хахамдиз жеда“»+.

Тахсир хиве кьунин къурбанд

14Реббиди Мусадиз лагьана: 15«Сада тахсир хьана, Реббидин пак затӀарихъ галаз кьан тийизвай, чпиз чин тийиз, чӀуру кӀвалах авуртӀа, ада эвез хъувун яз, Реббидиз рехне квачир са гьер гъурай, адан къимет, тахсир хиве кьунин къурбанд яз, ибадатханадин шекъелрин гимишдалди тайинарнавайди хьурай+. 16Ада пак затӀариз гайи зарар эвез хъувурай ва идалай гъейри вадай са пай алава хъувурай ва ам вири хахамдив вахкурай. Хахамди тахсир хиве кьунин къурбанд тир гьер къачуна, а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай ва и касдилай гъил къахчуда+.

17Сада гунагь кар авуртӀа, вичиз чин тийиз Реббидин къадагъайрикай сад чӀур авуртӀа, ва адак гунагь акатайтӀа, ам тахсиркар я ва адаз жаза къвезва, 18ада рехне квачир ва дуьз къимет авай са гьер гъана тахсир хиве кьунин къурбанд яз хахамдив вахкурай. Хахамди вичиз чин тийиз чӀуру кӀвалах авур а касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, ва а касдилай гъил къахчуда. 19Им тахсир хиве кьунин къурбанд я: инсан Реббидин вилик тахсиркар хьана».

6

6^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Инсанди Реббидиз акси яз тахсиркарвал авунватӀа: адав хуьн патал ва я адан жавабдарвиле са шей вуганвайди, ва я чуьнуьхнавайди инкар авуртӀа, ва я жувандавай кичӀерар гуналди са затӀ къакъудайтӀа,+
3ва я мукьвадавай квахьай затӀ жагъана, хиве кьан тийиз хьайитӀа – инсанри ийидай, и гунагьрикай садаз рехъ гайитӀа, ва ам тапан кьин кьуналди мадни артухарайтӀа, – 4ихьтин кар авурда ва вичик гунагь акатайда, сифте вичи чуьнуьхайди ва я къакъудайди, ва я адал хуьн патал тапшурайди ва вахкун тавурди, ва я са нивай ятӀани квахьна вичиз жагъайди элкъуьрна вахкурай; 5ада вичин тапан кьин кьунвай вири затӀар элкъуьрна вахкурай. Ганвай зарар эхирдалди эвез хъувурай ва вадай са пай винелни эхциграй. Вири и шейэр ада иесидив тахсир хиве кьунин къурбанд гудай юкъуз вахкун лазим я+. 6Ва тахсир хиве кьунин къурбанд яз ада Реббидиз рехне квачир ва дуьз къимет авай са гьерни гъана хахамдив вахкурай. 7Хахамди Реббидин вилик адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва и кас тахсиркар авур чӀуру кӀвалахрилай гъил къахчуда».

Кунугдинни фан къурбанддин алава къайдаяр

8Реббиди Мусадиз лагьана: 9«Гьаруназ ва адан рухвайриз эмир ая: „Ингье кунугдин къанун. Кунуг ам цӀув вугай чкадал аламукьна кӀанда, – къурбангандал – йифди, экв жедалди; къурбангандал цӀай куз хьана кӀанда+. 10Хахамди, беден кӀевдай кушдин партал ва кушдин шалвар алукӀна, кунугдилай кьулухъ къурбангандал аламукьдай руьхъ кӀватӀрай, ва ам къурбангандин патав ичӀиррай+. 11Ахпа парталар дегишна, руьхъ кундин сергьятрилай анихъ, михьи са чкадал акъудрай+. 12Къурбангандал цӀай курай ва туьхуьн тавурай. Хахамди адак гьар пакамахъ кӀарасар кухтурай, кунуг экӀягърай, ва адан винел суварин къурбандрин пи курай. 13Къурбангандал алай цӀай датӀана, хкахь тавуна кун лазим я.

14Ингье фан къурбанддин къанун. Гьарунан эвледри ам къурбангандин патав Реббидин вилик эцигун лазим я+. 15Къурбанддикай зейтундин чӀем квай гъуьруьн са гъаб къачуна, ва гьакӀни вири шкьакь, ва къурбангандал къурбанддин рикӀел хуьнин пай яз кана кӀанда – им Реббидиз хуш ни галай гум жеда. 16Амай пай Гьарунани адан рухвайри тӀуьрай. Фан къурбанд тӀили фу хьиз Гьалтунин Алачухдин гъене пак тир чкадал тӀуьна кӀанда. 17Ам гъвар кутуна гьазурна виже къведач. Заз кузвай къурбандрин и пай За Гьаруназни адан рухвайриз гузва. И пай гьам гунагьдай ийизвай, гьамни тахсир хиве кьунин къурбандрин паквилерин паквал хьиз я+. 18Гьарунан эвледрин жергейрай тир вири итимривай ам нез жеда; эбеди яз, ам несилдилай несилдалди Реббидиз кудай къурбандрикай абурун пай я. Адак хкӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀенди жеда“»+.

19Реббиди Мусадиз лагьана: 20«Гьарунани адан рухвайри чпивай чӀем гуьцӀай сифте йикъуз Реббидиз цӀудай са пай къуьлуьн гъуьруькай тир фан вахт-вахтунда ийидай къурбанд гана кӀанда – са пай пакамахъ ва са пайни нянихъ. 21Ихьтин фу зейтундин чӀем кутуна, ягълавдал авуна кӀанда. Куьне гъизвай и фу хъсандиз ишиннавай тинидикай хьун лазим я; ам куьткуьна. Им Реббидиз хуш ни галай гум жеда+. 22Гьа икӀ Гьарунан эвледрикай тир, вичи Гьарунан кар давамарзавай гьар са хахамди авурай. Ихьтин фу Ребби патал эбеди яз пай авайди ва ам вири санлай кудайди я+. 23Хахамди ийизвай фан гьар са къурбанд вири санлай кудай къурбанд хьунухь лазим я, ам тӀуьна жедач».

Гунагьдайни тахсир хиве кьунинни суварин къурбанддин алава къайдаяр

24Реббиди Мусадиз лагьана:

25«Гьаруназни адан рухвайриз хабар це: „Ингье гунагьдай къурбанддин къанун. Гунагьдай къурбанд Реббидин вилик, кунуг тукӀвадай чкадал тукӀун лазим я. Им паквилерин пак затӀ я+. 26Гунагьдай къурбанд ийизвай хахамди ам тӀуьн лазим я: ам пак чкадал, Гьалтунин Алачухдин гъене тӀуьна кӀанда. 27И якӀук хкӀур гьар гьим хьайитӀани кьетӀенди жеда. Къурбанддин иви парталрал авахьайтӀа, парталдин ивидай хьайи чка пак чкадал чуьхвена кӀанда. 28Ихьтин къурбанддин як ргай чепедин къаб хана кӀанда: ам буьруьнждин къапуна рганатӀа, и къаб гуьцӀиз михьна ва яд экъуьрна кӀанда+. 29Хахамрин тухумдин вири итимривай ихьтин къурбанд нез жеда: ам паквилерин пак затӀ я. 30Амма вичин иви пак чкада гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал Гьалтунин Алачухдик гъайи къурбанддин як тӀуьна жедач; ам кана кӀанда“+.

7

7^1Ингье тахсир хиве кьунин къурбанд авунин къанун. Им паквилерин пак затӀ я+. 2Тахсир хиве кьунин къурбандни гьа кунуг тукӀвадай чкадал тукӀвада. Къурбанган вири патарихъай ивидалди хъичинна 3ва къурбангандин винел вири пи эцигна кӀанда: гьерен тум ва къенен пи, 4гьакӀни кьве дуркӀунни ва абурал алай, ятуррин патав гвай пи ва чӀулав лекьинин кӀвенкӀв. Ам дуркӀунрихъ галаз санал акъудна кӀанда. 5Хахамди ибур вири къурбангандал Реббидиз кудай къурбанд яз кун лазим я. Им тахсир хиве кьунин къурбанд я. 6Хахамрин тухумдин вири итимривай и як нез жеда. Ам пак чкадал тӀуьн лазим я. Им паквилерин пак затӀ я.

7Гьам тахсир хиве кьунин, гьамни гунагьдай къурбанд патал къанун сад хьтинди я: къурбанд вичи гъил къахчунин серенжем кьиле тухузвай хахамдинди я+.

8Кьилдин касдин патахъай кунуг авур хахамди ада къурбанд авур гьайвандин хам вичиз къахчуда.

9Хьра чранвай, тавада ва я ягълавда гьазурнавай фан къурбанд ам кьиле тухвай хахамдиз жеда+. 10Амай фан къурбандар, зейтундин чӀем какадарнавай, я тушни кьуру, Гьарунан эвледриз гьа сад хьиз талукь я+.

11Ингье инсанди Реббидиз ийизвай суварин къурбанддин къанун+.

12Ам шукур яз ийизватӀа, и къурбанддик зейтундин чӀем какадарнавай тӀили фу, чӀем алтаднавай тӀили лаваш ва къуьлуьн гъуьруьн хъсандиз ишиннавай тинидикай авунвай, чӀем какадарнавай кьелечӀ фу хьана кӀанда+. 13И, вичик гъвар квай лавашни кухтунвай, садакьа шукур ийизвай суварин къурбанддихъ галаз санал хьана кӀанда. 14Гьар жуьредин са фу Реббидиз къурбанд авун патал къачуда; им вичи суварин къурбанддин винел ивидин стӀалар хъичинунин серенжем кьиле тухвай хахамдин пай я.

15Шукур малумарзавай суварин къурбанддин як гьа юкъуз тӀуьна куьтягьарун лазим я – пакамалди гьич са кӀусни туна виже къведач+.

16Вяд ва я гуьгьуьлалди ийизвай суварин къурбанд кьиле тухудайла, ам гьа юкъуз тӀуьна кӀанда, амукьайди – къведай юкъуз+. 17Пуд лагьай юкъуз амукьай як кана кӀанда. 18Суварин къурбанддин як пуд лагьай юкъузни нез хьайитӀа, и къурбанд турус жедач, ам гъайи касдин патай кьабулдач. Им чӀур хьанвай як я, ва ни ам тӀуьнатӀа, гьадаз гунагь жеда.

19Са гьихьтин ятӀани чиркин затӀунихъ галукьай як тӀуьна виже къведач; ам кана кӀанда. Вич михьи гьар садаз як недай ихтияр ава. 20Ни вич чиркин яз, Реббидиз гузвай суварин къурбанддин як тӀуьртӀа, ам вичин халкьдикай хкудна гадарда+. 21Ни са гьихьтин ятӀани чиркин затӀуник хукӀурайтӀа, кӀандатӀа ам инсандин нежесар хьуй, я тушни чиркин гьайван, я тушни чан алай мурдар затӀ, ахпани Реббидиз ийизвай суварин къурбанддин як тӀуьртӀа, ам вичин халкьдикай хкудна гадарда».

Пи ва иви тӀуьн къадагъа авун

22Реббиди Мусадиз лагьана: 23«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Калерин, хперин ва цӀегьерин пи немир+. 24Гиликьай ва я вагьши гьайванри кукӀварай гьайванрин пи гьар жуьредин игьтияжра гъилик ая, амма тӀуьн патал ваъ+. 25Ни Ребби патал кудай ихтияр авай гьайванрин пи незватӀа, гьам вичин халкьдикай хкудна гадарда. 26Куьне гьина уьмуьр тухвайтӀани, гьайванрин ва къушарин иви тӀуьн патал гъилик ийимир+. 27Ни иви тӀуьн патал гъилик ийизватӀа, ам вичин халкьдикай хкудна гадарда“».

Хахамдин пай

28Реббиди Мусадиз лагьана: 29«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Реббидиз суварин къурбанд ийизвайда адан са чӀук Реббидив вахкурай. 30Вичин гъилералди ада вичин Реббидиз кудай къурбанд гъун лазим я: гьайвандин пи ва хуру вахкурай – и хуру Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна эцигдайвал. 31Хахамди пи къурбангандал курай, хуру лагьайтӀа, Гьаруназ ва адан эвледриз жеда+. 32Куь суварин къурбандрин эрчӀи ятур пай яз хахамдив вахце. 33ЭрчӀи ятур – Гьарунан эвледрикай къурбангандал суварин къурбанддин иви хъичинзавайди ва пи кузвайди вуж ятӀа, гьадан пай я. 34Вучиз лагьайтӀа За Исраилдин рухвайривай, абурун суварин къурбандрикай зурзурай хур ва хкажай ятур къачузва ва хахам Гьаруназ ва адан эвледриз гузва. Им абуруз Исраилдин рухвайрин патай къвезвай даим пай я. 35Ихьтин, Реббидиз кудай къурбандрикай пай, Гьаруназ ва адан рухвайриз чеб Реббидин хахамар яз хкягъай йикъалай къвезва. 36Реббиди абурувай чӀем гуьцӀайла, Ада Исраилдин рухвайри хахамрив им вахкун эмир авуна – асирдилай асирдалди, несилдилай несилдалди“».

37Им кунугрин ва гьакӀни фан, гунагьдай ийизвай, тахсир хиве кьунин, паквилиз акъудзавай суварин къурбандрин къанун я. 38Вири ибурун гьакъиндай Реббиди Мусадиз Синай дагъда эмир гана – Исраилдин рухвайриз Реббидиз къурбандар авунин гьакъиндай эмир авур юкъуз, – Синайдин кьурумда.

8

Синай дагъдин патав къурбандар авун

(8–10 кьилер)

Гьарунни адан рухваяр паквилиз акъудун

8^1•Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьарун ва адан рухваяр эверна гъваш; алукӀдай парталар ва гуьцӀдай чӀем, гунагьдай къурбанд патал жунгав, кьве гьер ва са зимбилда авай тӀили фу къачу. 3Вири эл Гьалтунин Алачухдин сивел кӀватӀа».

4Мусади Реббиди вичиз эмир гайивал авуна. Эл Гьалтунин Алачухдин сивел кӀватӀ хьайила, 5Мусади лагьана: «Ингье Реббиди вуч авун эмир авунатӀа».

6Ада Гьарунни адан рухваяр вилик гъана акъвазарна, абур чуьхвена, 7Гьарунал перем алукӀна, адан юкьва чӀул туна, адал абани чухва алукӀна, ам чухвадин чӀулуналди алчукна кутӀунна. 8Ада Гьарунал хуруган алукӀна, хуруганда уримни туммим эцигна,+
9Гьарунан кьилизни сирих яна. Сирихдин вилик патал Мусади, Реббиди вичиз эмир гайивал, къизилдин кьелечӀ кӀус, пак тир таж, алкӀурна+.

10Ахпа Мусади гуьцӀдай чӀем къачуна ва, Алачухдивай ва ана авай кьван вири шейэривай гуьцӀуналди, ам паквилиз акъудна+. 11Ирид гъилера къурбанган чӀемедалди хъичинна, адаз ва адахъ галай вири затӀариз, латаз ва адан кӀаник кутадай затӀуниз чӀем яна, Мусади абур паквилиз акъудна. 12ГуьцӀдай чӀем Гьарунан кьилел илична, Мусади адавай гуьцӀна ва паквилиз акъудна+. 13Ахпа ада Гьарунан рухваяр вилик акъудна, ва Реббиди вичиз эмир гайивал, абурал перемар алукӀна, абурун юкьва чӀулар туна ва абурун кьилер яйлухралди кутӀунна.

14Ахпа ада гунагьдай къурбанд тир жунгав акъвазарна. Гьаруна ва адан рухвайри жунгавдин кьилел гъилер эцигна. 15Жунгав тукӀуна. Мусади тӀуб ивидик кяна ва ам, къурбанган паквилиз акъудун патал, къурбангандин крчарал алтадна. Амукьай иви ада адан бинедив экъична. Гьа икӀ ада, ам патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухуналди, къурбанган паквилиз акъудна+. 16Жунгавдин къенерал алай кьван вири пи, лекьинин къвалалай экъечӀнавай пай ва пини галаз кьве дуркӀун къачуна Мусади къурбангандал кана,+
17жунгавдин амай паяр, хам, як ва ратара авай чиркер, ада, Реббиди эмир гайивал, кундилай къерехда цӀай яна кана+.

18Ахпа кунугдин гьер акъудна. Гьарунани адан рухвайри адан кьилел гъилер эцигна, 19ва гьер тукӀуна. Мусади къурбангандин вири патарихъ иви хъичинна. 20Гьерен жендек алажна куьлуь авуна, ва Мусади кьил, жендекдин паяр ва пи кана. 21Къенерни гьерен кӀвачер чуьхвена ва Мусади са затӀни тун тавуна, гьер къурбангандал кана. Им, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, кунуг, Реббидиз хуш ни галай гум, Адаз кудай къурбанд тир+.

22Ахпа кьвед лагьай гьер вилик акъудна – паквилиз акъудзавай къурбанд. Гьарунани адан рухвайри гьерен кьилел гъилер эцигна 23ва гьер тукӀуна. Мусади адан ивидикай къачуна ва Гьарунан эрчӀи патан япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀна+. 24Ахпа Гьарунан рухваяр вилик акъудна ва Мусади абурун гьар садан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай иви гуьцӀна – ва къурбангандин вири патарихъай амукьай иви хъичинна. 25Ахпа ада пи, тум, къенерин макь, лекьинин паталай экъечӀнавай пай, пини кваз кьве дуркӀунни ва гьерен эрчӀи ятур къачуна. 26Реббидин вилик эцигнавай тӀили фу авай зимбилдай Мусади тӀили лаваш, зейтундин чӀем янавай лаваш ва хъукъвай фу къачуна, абур вири пидал ва гьерен эрчӀи ятурдал эцигна. 27Вири ибур, Гьарунан ва адан рухвайрин гъилерал эцигнаваз, Мусади Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна. 28Ахпа Мусади Гьарунан ва адан рухвайрин гъилерал алай вири затӀар къачуна ва кунугдихъ галаз къурбангандал кана. Им паквилиз акъудзавай къурбанд, Реббидиз хуш ни галай гум, Адаз кудай къурбанд тир. 29Гьерен хур къачуна, Мусади ам Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна. Им, Реббиди адаз эмир гайивал, паквилиз акъудзавай къурбанддикай Мусадин пай тир.

30Ахпа Мусади гуьцӀдай чӀем къачуна, къурбангандилай иви къачуна ва Гьарун ва адан парталар ва гьакӀни адан рухваяр ва абурун парталар хъичинна. Гьа икӀ ада Гьарун ва адан парталар ва гьакӀни адан рухваяр ва абурун парталар паквилиз акъудна.

31Мусади Гьаруназ ва адан рухвайриз лагьана: «И як Гьалтунин Алачухдин сивел ругуг ва ам гьанал паквилиз акъудзавай къурбанддин зимбилда авай фахъ галаз неъ – За „Им Гьарунани адан рухвайри тӀуьн лазим я“ лугьуз, эмир гайивал. 32ЯкӀукайни факай амукьайди куг. 33Гьалтунин Алачухдин сивелай ирид юкъуз элячӀмир – куьн паквилиз акъудун куьтягь жедалди. ИкӀ ирид юкъуз давам хьун лазим я. 34Къе авур кӀвалахар Реббиди, квелай гъил къахчун патал, виликамаз къалурнавайди тир. 35Ирид юкъуз, Реббидиз куь къуллугъ авуналди, Гьалтунин Алачухдин сивел акъваз, юкъузни, йифизни, гьа икӀ хьайитӀа куьн рекьидач. Заз гьа икӀ эмир авунвай».

36Гьарунани адан рухвайри Реббиди Мусадин мецелай чпиз эмир авурвал вири кьилиз акъудна.

9

Хахамри къуллугъ гатӀунун

9^1Муьжуьд лагьай юкъуз Мусади Гьаруназни рухвайриз ва Исраилдин агъсакъалриз эверна 2ва Гьаруназ лагьана: «Гунагьдай къурбанд патал са эркек дана ва кунуг патал са гьер гъваш; кьведни рехне квачирбур хьана кӀанда. Абур Реббидин вилик акъвазара. 3Исраилдин рухвайриз абуру гунагьдай къурбанд патал кьун, кунуг патални йис хьанвай, рехне квачир данани кӀел гъун патал эмир це. 4Мадни чпихъ галаз Реббидин вилик суварин къурбанд патал са жунгав ва са гьер ва гьакӀни чӀем какадарнавай фан къурбанд къачурай. Къе куь вилик Ребби акъвазда эхир!»

5Исраилдин рухвайри Мусади эмир гайи кьван вири шейэр Гьалтунин Алачухдин патав гъана; вири эл атана Реббидин вилик акъвазна. 6Мусади лагьана: «Куь вилик Реббидин баркалла пайда хьун патал ингье квез Реббиди вуч авун эмир ганватӀа».

7Гьаруназ лагьайтӀа, Мусади икӀ лагьана: «Къурбангандин патав алад ва гьам жувалай, гьамни халкьдилай гъил къахчунин серенжем патал жуван гунагьдай къурбанд ва жуван кунуг ая. Ахпа, гъил къахчунин серенжем яз, Реббиди эмир гайивал, халкьдин патай къурбанд ая».

8Гьаруна къурбангандин патав фена, вичелай ийизвай гунагьдай къурбанд яз, дана тукӀуна. 9Рухвайри адан вилик данадин иви гъана, ада адак тӀуб кяна ва къурбангандин крчарал алтадна. Амукьай иви ада къурбангандин кӀаник экъична. 10Гунагьдай къурбанддин пи, дуркӀунар ва лекьинин кӀвенкӀв ада, Реббиди Мусадиз эмир гайивал, къурбангандал кана, 11данадин хамни як лагьайтӀа, кундилай анихъ кана+.

12Ахпа Гьаруна кунуг тукӀуна; рухвайри къурбанддин иви адан патав гъана, ва ада ивидалди къурбанган вири патарихъай хъичинна. 13Рухвайри Гьарунав къурбанддин пайи-паяр авунвай жендек ва адан кьил вугана, ва ада ибур вири къурбангандал кана. 14Къурбанддин къенер ва кӀвачер чуьхвена, ада абур кунугдин винел къурбангандал кана. 15Ахпа ада халкьди гъанвай гьайванарни садакьаяр къурбанд авуна. Ада кьун кьуна – халкьдин патай тир гунагьдай къурбанд – ва гьа идалай вилик авурвал гъил къахчун патал ам тукӀуна.

16Ахпа ада кунуг-гьайван акъудна ва ам къайда тирвал къурбанд авуна. 17Ахпа ада фан къурбанддикай са чӀук къачуна ва ам пакаман кунугдиз алава яз, къурбангандал кана. 18Гьаруна гьакӀ халкьдин патай суварин къурбанд яз жунгав ва са гьерни тукӀуна. Рухвайри адан патав къурбандрин иви гъана ва ада ивидалди къурбанган вири патарихъай хъичинна. 19Абуру жунгавдин ва гьерен пи – тум, къенерал алай пи, дуркӀунар ва лекьинин кӀвенкӀв – 20ва пи гьайванрин хурун паярин винел эцигна. Пи Гьаруна къурбангандал кана, 21гьайванрин хурар ва эрчӀи патан ятурар, Мусади эмир гайивал, Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурна.

22Гьаруна гъилер ахъайна халкьдал туькӀуьрна ва инсанриз хийир-дуьа авуна. Гунагьдай ийизвай, кунугдин ва суварин къурбандар авуна, ам агъуз эвичӀна.

23Мусани Гьарун Гьалтунин Алачухдик фена ва, анай экъечӀна, халкьдиз хийир-дуьа авуна. Ва вири халкьдиз Реббидин баркалла пайда хьана+. 24Реббидилай атай цӀу къурбангандал алай кунуг ва пи кужумна. Им акурла, вири халкьдай еке шадвилин гьарай акъатна ва абуру пел чилиз яна.

10

Надабанни Абигьудан кьиникь

10^1Гьарунан рухваяр тир Надабани Абигьуда гум гудай чпин алатар къачуна ва абура жуьгьенар ва хуш ни галай затӀар эцигна ва, Реббиди чпиз икӀ авун эмир авунвачиртӀани, Адан вилик ихтияр таганвай цӀай гъана+. 2Реббидин патай тир цӀай атана ва абур кана – абур Реббидин вилик кьена+. 3И чӀавуз Мусади Гьаруназ лагьана: «Ингье гьа идакай тир Реббиди лагьайди:

„За Жуван мукьув авунвайбуруз Жуван паквал къалурда,
вири халкьдин вилик Жуван Баркалла малумарда“».

Гьарун кисна+.

4Мусади Гьарунан ими Узиялан рухваяр тир Мишаилазни Элцафаназ эверна ва абуруз лагьана: «Инал ша. Куь мукьвайрин беденар пак чкадилай къачуна, кундилай анихъ алуд»+.

5Абурни атана, абурун парталрилай кьуна, Мусади лагьайвал, кундилай анихъ алудна. 6И чӀавуз Мусади Гьаруназ ва адан рухваяр тир Элазараз ва Итамараз лагьана: «ЧӀарар чукӀурмир, квел алай парталар къазунмир, тахьайтӀа куьн рекьида ва вири эл Аллагьдин хъилек акатда. Амма куь стхаяр, яни Исраилдин вири рухваяр, Реббиди кьиле тухвай и кунихъ шехьрай+. 7Амма, куьн текьин патал, куьн Гьалтунин Алачухдин сивелай яргъал элячӀмир, квел алайди Реббидин патай агакьнавай гуьцӀдай чӀем я эхир». Абурни Мусадин чӀалаз килигна+.

Хахамрин везифаяр

8Реббиди Гьаруназ лагьана: 9«Я вуна, я ви эвледри Гьалтунин Алачухдик къведай чӀавуз чехирни буза хъвана жедач, тахьайтӀа куьн рекьида. Им квез даиман къалурнавай къайда я, вири несилар патал. 10Куьн пакди напакдакай ва чиркиндакай михьиди чара авуниз+
11ва Исраилдин рухвайриз Реббиди абуруз Мусадин мецелай ганвай къайдаяр чируниз мажбур я эхир».

12Мусади Гьаруназ ва адан амай рухваяр тир Элазараз ва Итамараз лагьана: «Реббидиз кудай къурбанддикай амай фан къурбанддикай къачу ва адакай тӀили фу гьазурна ам къурбангандин патав неъ. И къурбанд паквилерин паквал я. 13Ам пак тир чкадал неъ. Реббидиз кудай къурбандрин и пай ваз ва ви эвледриз талукь я. Заз гьа ихьтин эмир авунва+.

14Къурбанд ийизвай гьайвандин зурзурзавай хур ва хкажзавай ятур вавай ва ви рухвайривайни рушаривай са михьи чкадал туьртӀа жеда. Исраилдин рухвайри ийизвай суварин вири къурбандрин и пай ваз ва ви эвледриз талукь я. 15Абуру Реббидиз кудай къурбанддин пидихъ галаз санал хкажай ятур ва зурзурай хур, вуна абур Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзурун патал, вахкун лазим я. Им, Реббиди эмир гайивал, асирдилай асирдалди ваз ва ви эвледриз акъуднавай пай я».

16Мусади гунагьдай къурбанд тир кьун гьиниз фена лугьуз хабарар кьуна. КилигайтӀа, адаз цӀай яна канвай. Мусадиз Гьарунан амай рухваяр тир Элазаракай ва Итамаракай хъел атана ва абуруз лагьана:+
17«Куьне гунагьдай къурбанддин як са пак чкадал вучиз тӀуьнач? Ам паквилерин паквал я эхир; ам куьне Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухун ва идакди элдилай тахсирар алудун патал квез ганвайди я! 18Нагагь и къурбанддин иви пак чкадиз гъанвачиртӀа, куьне, гьа за квез эмир авурвал, къурбанд пак тир чкадал тӀуьна кӀандай»+.

19Гьаруна Мусадиз лагьана: «Къе зи рухвайри Реббидиз гунагьдай къурбанд ва кунуг авуна, ахпани чав гьа чи кьилел атайди агакьна. Чна къе гунагьдай къурбанддин як тӀуьнайтӀа, Реббиди и кӀвалах хъсан яз гьисабдайни?» 20Мусади и гафариз яб гана ва рази хьана.

11

Михьивал хуьнин къайдаяр

(11–15 кьилер)

Гьалал ва гьарам недай затӀар

(Киххьей къанун 14:3-21)

11^1•Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Ингье, квевай нез жедай гьайванар.

Чилел алай кьван ири гьайванрикай+
3квевай кьвечхел кикер алай ва гирнагъдай вири гьайванар нез жеда. 4Гирнагъдай ва кьвечхел кикер алай гьайванрикай деве немир, ам гирнагъдайди ятӀани, амма адал кьвечхел кикер алач, ва ам куьн патал гьарам я, 5япатӀ-къуьр, ам гирнагъдайди ятӀани, амма адал кьвечхел кикер алач, ва ам куьн патал гьарам я, 6къуьр, ам гирнагъдайди ятӀани, амма кьвечхел кикер адаз авач, ва ам куьн патал гьарам я 7ва вак, ам кек алай гьайван ятӀани, адан кикер кьвечхел ятӀани, амма ада гирнагъ ийизвач, ва ам куьн патал гьарам я. 8Як абурун немир, лешерик абурун хкӀамир; абур куьн патал гьарам я.

9Цин чан алай затӀарикай – гьуьлерин ва вацӀарин це чка кьунвайбурукай, – чпиз лувар ва хъуьруьшар авайбур неъ. 10Амма чпел цин гъетрен лувар ва хъуьруьшар алачирбур, – гьуьле ва вацӀа жедай чан алайбур, це гьарнихъ къекъведай чан алай куьлуь затӀар, цин амай чан алай затӀар – абур куьн патал гьарам я. 11Абур куьн патал чиркин я: абурун як немир, гиликьнавай чан алай затӀариз нифрет ая. 12Це уьмуьр тухузвай, чпел цин гъетрен лувар ва хъуьруьшар алачир вири гьайванар, – абур куьн патал гьарам я.

13-19Ингье куьн патал гьарам къушар, абур тӀуьна жедач: гьуьлуьн нуькӀ, маллакуткутӀ, кьаркьулув ва гьар жуьредин лекьер, къузгъунар, гьар жуьредин чинеругар, картар, лачинар, кӀвагъар, типӀер ва леглегар[*].

20Кьуд тапас квай лув гудай вири гьашаратар куьн патал гьарам я. 21Амма квевай лув гудай кьуд тапасдин чан алай гьашаратарикай чпихъ и тапасрилай гъейри чилелай хкадарун патал акӀаж жедай кӀвачер квайбур ва гьабуруз ухшар лув галай ва галчӀур жедай гьашаратар нез жеда. 22Гьа икӀ, квевай гьар жуьредин цицӀер нез жеда+. 23Амма амай вири лув гудай кьуд кӀвач квай чан алай куьлуь затӀар куьн патал гьарам я.

24-25Ингье чеб себеб яз куьн чиркин хьун мумкин тир гьайванрин лешерикай ни хкӀуртӀа ва ни ахьтин леш хкажайтӀа, ам няналди чиркин яз жеда ва ада вичин парталар чуьхвена кӀанда ва няналди чиркин яз амукьда+. 26Чпин кикер кьвечхел тушир ва я чпи гирнагъ тийидай кек алай вири гьайванар куьн патал гьарам я; абурун жендекдик ни хкӀуртӀа, гьам чиркин жеда. 27Чеб тапасрал къекъведай кьуд кӀвач квай вири гьайванар куьн патал гьарам я. Абурукай садан лешиник ни хкӀуртӀа, гьам няналди чиркин жеда, 28ва ни ихьтин леш хкажайтӀа, ада вичин парталар чуьхуьн лазим я, ва ам няналди чиркин яз амукьда. Абур куьн патал гьарам я.

29-30Чилелай гьарнихъ къекъведай чан алай куьлуь затӀарикай куьн патал муьнуьгъ, кьиф, цимил кьиф, гьар жуьредин чурчулар ва хамелун гьарам я[*]. 31Ибур чан алай куьлуь затӀарикай куьн патал чиркин я. Ни ихьтин гиликьнавай затӀуник хкуртӀа, ам няналди чиркин жеда. 32Чан алачир ихьтин затӀ квел аватайтӀа, кӀандатӀа ам кӀарасдикай, парчадикай, хамуникай ва я шешелдин шихиникай хьурай, ам чиркин жеда. Ихьтин шей са кар патал герек ятӀа, ам цик кутуна кӀанда; ам няналди чиркин жеда, ахпа михьи хъжеда+. 33Ихьтин чиркинрикай сад чепин къапуниз аватайтӀа, ана авай затӀ гьарамдиз элкъведа, къаб вични хана кӀанда+. 34Чеб нез ихтияр авай затӀарал ихьтин къапуна авай яд авахьайтӀа, абур гьарамдиз элкъведа; гьакӀни вич хъвадай ихтияр авай хъвадай шейни, ам гьихьтин къапуна аваз хьайитӀани, гьарамдиз элкъведа. 35Ихьтин чан алай затӀ гиликьна гьи затӀунал аватайтӀани, гьа чка чиркин жеда: къул ва я пич чукӀурна кӀанда – абур чиркин я; абур куьн патал чиркинбур жеда. 36Чешме ва я виче яд кӀватӀнавай фур михьи яз амукьда – амма ни а це авай гиликьнавай лешиник хкӀурайтӀа, ам чиркин жеда. 37Гиликьнавай леш чеб цана кӀанзавай тумарал аватайтӀа, абур михьи яз амукьда. 38Амма ам це авай тумарал аватайтӀа, абур куьн патал гьарам жеда.

39Недай ихтияр авай гьайван гиликьайтӀа, адан лешиник хкӀур гьар вуж хьайитӀани няналди чиркин яз амукьда+. 40Ни и як туьртӀа, гьада вичин парталар чуьхвена кӀанда ва няналди чиркин яз амукьда. Ни ихьтин леш хкажайтӀа, гьада вичин парталар чуьхуьн лазим я ва няналди чиркин яз амукьда.

41Чилин гьарнихъ къекъведай чан алай вири куьлуь шейэр гьарам я; абур тӀуьна виже къведач. 42Абурун гьич са жуьрени немир: гьам галчӀур жез фидайбур, гьам кьуд тапасдал къекъведайбур ва я гзаф кӀвачер квайбур; абур вири гьарам я. 43Куьне куьн чан алай са жуьрединни куьлуь затӀаралди мурдар ийимир, – куьне абур себеб яз куьн чиркин ийимир. 44ГьикӀ лагьайтӀа, Зун Ребби, куь Аллагь я. Пак хьухь, жуван паквал хуьх, гьикӀ лагьайтӀа Зун пак я. Чилелай гьарнихъ зверзавай чан алай куьлуь затӀар себеб яз чиркинбуруз элкъвемир+. 45ГьикӀ лагьайтӀа Зун – куь Аллагь хьун патал, куьн Мисридай ахкъудай Ребби я. Гьавиляй пак хьухь, гьикӀ лагьайтӀа Зун пак я.

46Им гьайванрин, къушарин, це гьерекатзавай чан алай гьар са затӀунин, ва чилин гьарнихъ къекъвезвай чан алай затӀарин гьакъиндай къанун я, – 47михьиди чиркиндакай ва чеб недай ихтияр авай гьайванар недай ихтияр авачир гьайванрикай чара авун патал“»+.

12

Аял хайидалай кьулухъ михьивилиз акъудун

12^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Паб руфунал залан хьана ва адаз хва хьайитӀа, ам ирид юкъуз, вацран кьилер авайла хьиз, чиркин я;+
3муьжуьд лагьай юкъуз куьрпе суьннет авуна кӀанда+. 4И папакай хкатзавай иви квай затӀарикай михьи хьун къанни цӀипуд юкъуз давам жеда, ада, вич михьи хьун акьалтӀдалди кӀвале ацукьна, пак тир са куьникни кягъ тавурай ва ибадатханадиз мукьва тахьурай+. 5Руш хайиди лагьайтӀа, вацран кьилер авайди хьиз, кьве гьафтеда чиркин жеда; адалай кьулухъ ам хкатзавай иви квай затӀарикай михьи хьун пудкъанни ругуд юкъуз давам жеда.

6Хва ва я руш хайидалай кьулухъ михьи хъхьун акьалтӀайла, ам Гьалтунин Алачухдин сивел атурай ва хахамдив кунуг яз йис хьанвай са кьар ва гунагьдай къурбанд яз са лиф ва я тӀапӀас вугурай. 7Хахамди, ам патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухуналди, Реббидиз и къурбандар авурай, ва и чӀавуз ам иви кӀвахьуникай михьи жеда. Им хва ва я руш хайи паб патал къанун я.

8Адавай кьар гъиз жезвачтӀа, кьве тӀапӀас ва я кьве лиф гъурай: са къуш – кунуг, муькуьди – гунагьдай къурбанд яз. Хахамди ам патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, и чӀавуз ам михьи жеда“»+.

13

Жузамдин гьакъиндай къайдаяр

13^1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Инсандин хамунал жузамдин лишанар дакӀунвай чкаяр, рувар ва я лацу лекеяр пайда хьайитӀа, и кас хахам Гьарунан ва я адан эвледрикай садан, яни хахамдин кьилив тухвана кӀанда. 3Хахам зарар хьанвай хамуниз килиграй; и чкадал алай чӀарар лацу хьанватӀа ва анал легъв хьанватӀа, им жузам я. Хахамдиз ихьтин гьал жагъайтӀа, ада начагъди чиркин тирди малумарун лазим я+. 4Амма хамунал лацу лекеяр алаз, легъв алачиз хьайитӀа, ва и чкадал экъечӀнавай чӀарар лацу хьанвачтӀа, хахамди начагъди ирид йикъан вахтуналди масабурукай чара авурай. 5Ирид лагьай юкъуз хахам адаз кихлиграй. Хахамдиз зарар хьанвай чка дегиш хьанвачирди ва азар хам тирвал чкӀун тавунвайди жагъайтӀа, ада начагъди мад са ирид юкъуз масабурукай чара авурай, 6ирид лагьай юкъузни адаз мад кихлиграй. Зарар хьанвай чка алахьнаватӀа ва азар хам тирвал чкӀанвачтӀа, хахамди начагъзавайди михьи тирди малумарун лазим я: ибур гьакӀан рувар я. А касди вичин парталар чуьхуьрай, ам михьи хъжеда+. 7Амма ада вич хахамдиз къалурайдалай ва ам михьи тирди малумарайдалай кьулухъ рувар хам тирвал чкӀайтӀа, ада вич мад гъилера хахамдиз къахлурун лазим я. 8Хахамдиз рувар хам тирвал чкӀанваз жагъайтӀа, ада начагъди чиркин тирди малумарна кӀанда: им жузам я.

9Вичик жузам квайдан шак алай кас хахамдин кьилив тухвана кӀанда. 10Хахамдиз хамунал дакӀунвай лацу чкаяр алаз ва а чкайрал алай чӀарар лацу хьанвайди, якни дуьздал алайди жагъайтӀа, 11им азар квайдак хкат тийидай жузам ква лагьай чӀал я. Хахамди и кас чиркин тирди малумарна кӀанда; ам чара авун герек туш, – ам чиркин я. 12Амма жузам хьиз хам тирвал чкӀана ва начагъди кьилелай кӀвачелди кьунватӀа, хахамдин вилери кьатӀудай кьван, 13хахамдиз жузамди азар квайдан вири беден кьунваз акуртӀа, ада и кас михьи тирди малумарун лазим я. Вири санлай лацу хьанвайди михьи я. 14Амма инсандин чан алай як дуьздал акьалтай йикъалай ам чиркин я. 15Хахамдиз чан алай як акурла, ада азар квайди чиркин тирди малумарна кӀанда. Чан алай як дуьздал акьалтун чиркинвал я; им жузам я. 16Амма чан алай як мад лацу хъхьайтӀа, а кас мад хахамдин кьилив хтурай. 17Хахам адаз кихлиграй; зарар хьанвай чкайриз лацувал янаватӀа, хахамди азар квайди михьи тирди малумарун лазим я – ам михьи я.

18Инсандин хамунал, вич ахпа квахьай буьвел экъечӀна, 19адан чкадални лацу дакӀунвай чка ва я яруни-лацу леке пайда хьанватӀа, азар акатнавайди хахамдин кьилив фирай. 20Хахамдиз а чкадал легъв алаз ва анал алай чӀарарни лацу хьанвайди акуртӀа, ада азар квайди чиркин тирди малумарна кӀанда. Им буьвелдин чкадал арадал атанвай жузам я. 21Амма хахамдиз анал лацу чӀарар ва легъв жагъун тавуртӀа ва лекени алахьнавайди малум хьайитӀа, азарди кьунвайди ирид юкъуз масабурукай чара авурай. 22Леке хам тирвал чкайтӀа, хахамди и кас чиркин тирди малумарун лазим я: им азар я. 23Амма лацу леке дегиш тежез чкӀизвачтӀа, им гьакӀан буьвелди тунвай кьацӀ я, ва и чӀавуз хахамди азар квайди михьи тирди малумарун лазим я.

24Са кас са куь ятӀани канватӀа ва канвай чкадал алай чан алай якӀу яруни лацу ва я лацу ранг кьабулайтӀа, 25хахам а касдиз килиграй. Леке алай чкадин чӀарар лацу хьанватӀа ва легъв арадал атанватӀа – им канвай чкадал жузам арадал атанва лагьай чӀал я. И чӀавуз хахамди азар квайди чиркин тирди малумарун лазим я: им жузам я. 26Амма хахамдиз анал лацу чӀарар ва легъв жагъун тавуртӀа ва лекени алахьнаваз хьайитӀа, ада азар акатнавайди ирид йикъалди масабурукай чара авурай. 27Ирид лагьай юкъуз хахам адаз кихлиграй. Леке хам тирвал чкӀанватӀа, хахамди азар квайди чиркин тирди малумарна кӀанда: им жузам я. 28Амма лацу леке дегиш тежез, хам тирвал чукӀун тавуртӀа, ам алахьайтӀа, им куникди ганвай дакӀурвал я. Хахамди азар квайди михьи тирди малумарна кӀанда: им анжах куникди хьанвай кьацӀ я.

29Итимдин ва я папан кьилин, я тушни ченедин хам ярувал алаз дакӀун кваз тӀазватӀа, 30хахам и чкадиз килиграй. Хахамдиз легъв хьанвайди ва а чкадал алай чӀарарни кьери ва хъипибур тирди акуртӀа, ада азар квайди чиркин тирди малумарун лазим я: им кьилик ва я ченедик акатнавай гачал ва жузам я. 31Амма хахамдиз гачал акатнавай чкадал легъв алачирди ва анал чӀулав чӀарар алачирди акуртӀа, ада начагъди ирид юкъуз масабурукай чара авурай. 32Ирид лагьай юкъуз хахам азар акатнавай чкадиз кихлигун лазим я. Гачал чкӀанвачтӀа, ва и чкадал хъипи чӀарарни легъв пайда хьанвачтӀа, 33азар квайда, зарар хьанвай чкадик хкӀун тийидайвал, чӀарар турай ва хахамди ам мад са ирид юкъуз масабурукай чара авурай. 34Ирид лагьай юкъузни хахам азарди кьунвайдаз кихлиграй. Гачал хам тирвал чкӀанвачтӀа, ва легъвни арадал атанвачтӀа, хахамди азар квайди михьи тирди малумарна кӀанда. А касди вичин парталар чуьхуьрай – ам михьи жеда+. 35Амма, начагъди михьи тирди малумарайдалай кьулухъ, гачал хам тирвал чкӀанватӀа, 36хахам адаз мад кихлиграй, хахамдивай, ам чкӀанвайди акуна, хъипи чӀарар жагъур тавуртӀани жеда: азар квайди михьи туш. 37Амма зарар хьанвай чкадин акунар дегиш хьанвачтӀа ва анай чӀулав чӀарар экъечӀнаватӀа, им гачал алатнава ва азарди кьунвайди михьи я лагьай чӀал я. Хахамди ам михьи тирди малумарун лазим я.

38Итимдин ва я папан хамунал лацу лекеяр пайда хьайитӀа, 39хахам азар квайдаз килиграй. Хахамдиз и лекейрин лацувал алахьнавайди акуртӀа, им хамунал гьакӀан лацу тӀехвер пайда хьанва лагьай чӀал я. Азарди кьунвайди михьи я.

40Садан кьилин кукӀвалай чӀар фенватӀа, им анал алай чӀар фейи кьецӀил чка я, ам михьи я. 41Садан пелен кьилелай виликай чӀар фенватӀа, им анлай чӀар фенвай кьецӀил чка я, ам михьи я. 42Амма кьилин кукӀвал алай кьецӀил чкадал ва я пелев гвай кьецӀил чкадал яруни лацу рангунин леке пайда хьайитӀа, им а чкадал жузам арадал атанва лагьай чӀал я. 43Хахамдиз а касдиз килигайла, адан кьилин кукӀвал алай кӀецӀил чкадал ва я пелев гвай кьецӀил чкадал яруни лацу дакӀур, вич бедендал жедай жузамдиз ухшар тир чка алаз акуртӀа, 44им а касдик жузам ква ва ам чиркин я лагьай чӀал я. Хахамди ам чиркин тирди малумарун лазим я: адан кьилик жузам ква.

45Жузам азар квайдал кукӀвар хьанвай парталар хьана кӀанда адан чӀарарни авадарун лазим я; ада вичин чин спелрилай ва гьабурулай агъуз кӀевна кӀанда. Ва ада гьарай авурай: „Чиркин я, чиркин я!“ 46Азар куьтягь жедалди ам чиркин яз амукьда. Ам чиркин я ва гьавиляй текдиз уьмуьр тухвана кӀанда: адан кӀвал кундилай къерехда хьуй»+.

ЗатӀарал жедай мурсуникай

47Ребби давамарна: «Мурс парталрал, сун ва я кушдин, 48кушдин ва я сун парчадин яргъивилихъди тир я тушни гьяркьуьвилихъди тир гъаларал, тумаждал, тумаждикай тир гьар гьихьтин хьайитӀани затӀарал, парталрал пайда хьайитӀа, 49парталрал ва я тумаждал, парчадин яргъивилихъди, я тушни гьяркьуьвилихъди тир гъаларал, тумаждикай тир са затӀунал и леке къацувал квай ва я ярувал квай рангунинди ятӀа, им мурс я лагьай чӀал я; и затӀ хахамдиз къалурна кӀанда. 50Хахам и шейиниз килиграй ва ирид юкъузни йифиз ам гъилик тийидайвал авурай. 51Ирид лагьай юкъуз хахамдиз леке партал тирвал чкӀанвайди акуртӀа, парчадин яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларай, я тушни тумаждин затӀунайтӀуз, ам вуч патал тайинарнавайди яз хьайитӀани, им зиян квай мурс я лагьай чӀал я, и затӀ чиркин я. 52И чӀавуз и партал, и яргъивилихъди тир ва я гьяркьуьвилихъди тир гъалар, сун ва я кушдин и парча, я тушни тумаждин и затӀ, и леке акатнавай гьар вуч хьайитӀани, кана кӀанда. Им зиян квай мурс я; адаз цӀай ягъун лазим я. 53Амма хахамдиз леке парча, яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъалар, тумаждин шей тирвал чкӀун тавунвайди акуртӀа, 54ада леке алай и шей чуьхуьн эмир авурай, ва мад ирид юкъуз ам гъилик тийидайвал авурай. 55Чуьхвейдалай кьулухъ хахамдиз лекеди, ам чкӀанвачтӀани, ранг дегиш тавунвайди акуртӀа, и затӀ чиркин я. Вуна ам кана кӀанда: леке астӀар патал алаз хьайитӀани, винел патал алатӀани – и затӀ чӀур хьанва. 56Амма хахамдиз чуьхвейдалай кьулухъ леке алахьнавайди акуртӀа, ада парчадин ва я тумаждин, яргъивилихъди тир ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларин и чӀук атӀурай. 57Леке парчадал, яргъивилихъди тир ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларал, тумаждин затӀунал мадни пайда хьайитӀа – им ам мад чкӀизва лагьай чӀал я; и чӀавуз вуна леке алай затӀ кана кӀанда. 58Амма чуьхвейдалай кьулухъ парчадилай, яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларилай, тумаждин гьар гьихьтин хьайитӀани затӀунилай и леке алатайтӀа, затӀ мад гъилера чуьхуьрай ва ам михьи жеда.

59Сун ва я кушдин парчадал, яргъивилихъди ва я гьяркьуьвилихъди тир гъаларал ва тумаждин вири шейэрал мурс пайда хьайила авай къанун гьа ихьтинди я – гьа и къайдада шей михьи яни, я тушни чиркин яни малумарда».

14

Жузамдикай михьи авун

14^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2-3«Ингье жузам акатна сагъ хъхьанвай инсан михьи хъувун патал вуч авуна кӀандатӀа къалурзавай къанун. Ам кундилай адан вилик экъечӀун лазим тир хахамдин кьилив гъурай. Хахамдиз азарди кьунвайдак квай жузам хкатнавайди жагъайтӀа,+
4михьи хъийизвайди патал чан алай михьи кьве къуш, муьтквердин талашар, икьи яру рангунин парчадин са чӀук ва исуп набатат гъун эмир авурай+. 5Хахамди къушарикай сад авахьна физвай целди ацӀурнавай хъенчӀин къапунин винел тукӀун эмир авурай, 6ахпани, чан алай къуш къачуна, муьтквердин талашрихъ, икьи яру рангунин парчадихъ ва исуп набататдихъ галаз санал, абур вич авахьна физвай целди ацӀурнавай хъенчӀин къапунин винел тукӀунвай къушран ивидик кярай. 7Иви квай и целди хахамди вич жузамдилай кьулухъ михьи хъийизвай кас ирид гъилера хъичинун лазим я. Ахпа хахамди ам михьи тирди малумаррай. Чан алай къуш лагьайтӀа, хахамди азад авун лазим я+. 8Вич михьи хъийизвай касди вичин парталар чуьхуьрай, чӀарар михьиз турай, беден чуьхуьрай ва ам михьи жеда. Идалай кьулухъ адавай кундал хквез жеда, амма мадни ирид юкъуз ам вичин алачухдик экечӀна жедач+. 9Ирид лагьай юкъуз ада михьиз чӀарар туна кӀанда – кьил, чуру ва рацӀамар. ЧӀарар михьиз турай, вичин парталар чуьхуьрай, эхъуьрай ва михьи хъжеда.

10Муьжуьд лагьай юкъуз ада рехне квачир кьве эркек кӀел ва рехне квачир са йис хьанвай шек, ва фан къурбанд авун патал зейтундин чӀем какадарнавай къуьлуьн гъуьруьн эфадин цӀудай пуд пай ва са лаг зейтундин чӀем къачурай. 11Михьи хъувунин серенжем кьиле тухузвай хахамди михьи хъийизвайди адан садакьаярни гваз Реббидин вилик акъвазаррай, Гьалтунин Алачухдин сивел. 12Хахамди са кӀел къачуна, ам са лаг зейтундин чӀемни галаз тахсир хиве кьунин къурбанд авурай. Ада абур Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзуррай. 13КӀел пак тир, гунагьдай къурбандар ва кунугар са пак чкадал тукӀуна кӀанда. Тахсир хиве кьунин къурбанд, гунагьдай къурбанд хьиз, хахамдинди я – им паквилерин пак затӀ я+. 14Хахамди тахсир хиве кьунин къурбанддин ивидикай къачуна, михьи хъижезвайдан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀрай+. 15Хахамди чӀемедикай вичин чапла гъилин мекв хьиз кӀватӀнавай капан юкьвал цурай, 16ва, эрчӀи гъилин тӀуб меквез цанвай и чӀемедик кяна, ирид гъилера Реббидин вилик хъичинрай. 17Мекве амай чӀемедикай ада михьи хъижезвайдан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай, ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀрай – тахсир хиве кьунин къурбанддин ивидин винелай. 18Мекве амукьай чӀем хахамди михьи хъижезвайдан кьилел иличун лазим я. Гьа икӀ хахамди Реббидин вилик адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

19Хахамди гунагьдай къурбанд авурай. ИкӀ хахамди а касдин винел, ам чиркерикай михьна, гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

Ахпа кунуг тукӀуна кӀанда, 20ва хахамди кунуг ва фан къурбанд къурбангандал эциграй. ИкӀ хахамди гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва а кас михьи жеда.

21Инсан кесиб ятӀа ва такьат авачтӀа, вич и касдин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал тахсир хиве кьунин къурбанд яз зурзурдай са кӀел ва зейтундин чӀем какадарнавай эфадин цӀудай са пай къуьлуьн гъуьрни са лаг зейтундин чӀем къачурай, 22ва гьакӀни къуват акакьдай кьве тӀапӀас ва я кьве лиф – са къуш гунагьдай къурбанд яз, муькуьдини кунуг яз. 23Ам вич михьи хъувунин муьжуьд лагьай юкъуз вири ибур гваз хахамдин кьилив атурай ва Гьалтунин Алачухдин сивел Реббидин вилик акъвазрай. 24Хахамди тахсир хиве кьунин къурбанд яз кӀел ва са лаг зейтундин чӀем къачуна абур Реббидин вилик зурзун-къурбанд яз зурзуррай. 25Ахпа хахамди тахсир хиве кьунин къурбанд яз, кӀел тукӀурай, ва адан ивидикай къачуна, вич михьи хъийизвайдан эрчӀи япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай, ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупувай гуьцӀрай+.

26Хахамди зейтундин чӀем вичин мекв хьиз кӀватӀнавай капун юкьвал цурай, 27ва ирид гъилера Реббидин вилик тупӀалай хъичинрай. 28Мекве авай чӀемедикай хахамди михьи хъийизвайдан эрчӀи патан япун кӀвенкӀвевай, эрчӀи гъилин чӀехи тупӀувай ва эрчӀи кӀвачин чӀехи тупӀувай гуьцӀна кӀанда – тахсир хиве кьунин къурбанддин ивидин винелай. 29Мекве амай чӀем хахамди михьи хъийизвайдан кьилел илична кӀанда; икӀ хахамди Реббидин вилик адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда. 30Ва а касди а къушарикай сад (тӀапӀасар ва я лифер) – 31вичивай гуз жедайди вуч ятӀа, гьам, – гунагьдай къурбанд яз серф авурай, муькуь къуш – фан къурбандни галаз – кунуг яз. ИкӀ хахамди и касдин винел Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда. 32Ингье вичик жузам акатай касди, ам кесиб ятӀа, михьи хъувун патал вуч авуна кӀандатӀа къалурзавай къанун».

КӀвалера жедай мурсуникай

33Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 34«Куьн За куь хсусиятда твазвай Къенандин чилерал атайла, ва и чилел алай кӀвалерикай садаз За мурсун зарар гайи чӀавуз, 35кӀвалин иеси хахамдин кьилив атана лугьурай: „Аквар гьаларай, зи кӀвалел азар пайда хьанва“. 36Хахамди гьикӀ аватӀа чириз къведалди вилик, кӀвале авай гьич са затӀни чиркин тахьун патал, и кӀвале авай кьван вири затӀар акъудун патал эмир авурай; идалай кьулухъ ам атана кӀвализ килиграй. 37Адаз цларал алай лекеяр къацу хьтин ва яру хьтин рангунинбур яз, а чкайрал легъвер пайда хьанваз жагъайтӀа, 38ам гуьрцелдилай къецел элячӀрай ва ирид юкъуз и кӀвал агалрай. 39Ирид лагьай юкъуз хтана, хахамдиз лекеяр цлар тирвал чкӀанваз акуртӀа, 40ада лекеяр алай къванер кукӀварна хкудна, абур шегьердилай къерехдиз, са чиркин чкадиз акъудун патал эмир авурай. 41КӀвалин къенепата вири къудгъунна михьи авуна кӀанда, къудгъуннавай сувагъни шегьердилай къерехда са чиркин чкадал гадарна кӀанда. 42Хкуднавай къванерин чкадал цӀийи къванер эхциграй ва кӀвализ цӀийи кьилелай сувагъар авурай.

43Къванер кукӀварна хкудайдалай кьулухъ, кӀвални къудгъуна михьи авуна, цӀийи кьилелай сувагъар авурдалай кьулухъни лекеяр мадни кӀвал тирвал чкӀизватӀа, 44хахам атана кихлиграй. Адаз лекеяр чкӀанваз акуртӀа – им и кӀвале зиян гудай мурс ава ва кӀвал чиркин я лагьай чӀал я. 45Ихьтин кӀвал чукӀурун лазим я, къванер, кӀарасар ва сувагъар шегьердилай къерехдиз, са чиркин чкадиз акъудун лазим я.

46Ихьтин кӀвализ, ам агалнавай вахтунда, гьахьай кас няналди чиркин я. 47Ихьтин кӀвале йиф акъудайда вичин парталар чуьхвена кӀанда, ни ана тӀуьртӀа, гьадани вичин парталар чуьхуьн лазим я+.

48Амма хахамдиз кӀвализ цӀийи кьилелай сувагъар авурдалай кьулухъ атана, лекеяр мад пайда техжезвайди акуртӀа, ада кӀвал михьи тирди малумарна кӀанда: азар акьалтӀна. 49КӀвал михьи авун патал хахамди кьве къуш, муьтквердин талашар, икьи яру рангунин парчадин чӀук ва исуп набатат къачуна кӀанда+. 50Ада къушарикай сад авахьна физвай целди ацӀурнавай хъенчӀин къапунин винел тукӀурай. 51-52Ахпа муьтквердин талашар, исуп набатат, икьи яру рангунин парчадин чӀук ва чан алай къуш къачуна, абур авахьна физвай цик какахьнавай тукӀунвай къушран ивидик кягърай – ва кӀвал ирид гъилера хъичинрай. Идалай кьулухъ, 53ада чан алай къуш шегьердин къерехда чуьлдиз азаддиз ахъайна кӀанда. ИкӀ ада кӀвал патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда – ва кӀвал михьи хъжеда.

54-56Жузам, гачал, парталрал ва цларал жедай мурс хьтин, дакӀунвай чкайрин, руваррин ва лацу лекейрин вири дуьшуьшар хьтинбур патал къанун гьа ихьтинди я – гьа и жуьреда са вуч ятӀани гьи чӀавуз михьи ятӀа, гьи чӀавуз чиркин ятӀа кьил акъудда. Жузамдинни мурсун гьакъиндай къанун гьа ихьтинди я»+.

15

Бедендин чиркинвиликай

15^1Реббиди Мусадизни Гьаруназ лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Вичин эркеквилин лишандай чара жедай затӀар хкатзавай итим чиркин я. 3Гьар гьихьтин хьайитӀани хкатзавай затӀуни – ам эркеквилин лишандай ара датӀана кӀвахьзаватӀани, ва я ара атӀуз кӀвахьайтӀани, итим чиркин ийизва. 4Хкатзавай затӀар кӀвахьзавай итим къаткай мес чиркин я; ам ацукьай затӀарни чиркин я. 5Адан месик хкӀур касди вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда+. 6Вичиз хкатунар авай итим ацукьай чкадал ацукьай гьар сада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 7Ихьтин итимдик хкӀур гьар сада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 8Ихьтин итимди вич михьи тир касдал тфу вегьейтӀа ада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 9Ихьтин итим акьахай пурар чиркин я. 10Са гьихьтин ятӀани затӀ адан кӀаник хьанатӀа, адак хкӀур гьар сад няналди чиркин яз амукьда, ни ам хкажайтӀа, вичин парталар ва вичи-вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 11Вичикай хкатзавай затӀар авай итимди, гъилер чуьхуьн тавуна, маса касдик кягъайтӀа, а касди вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 12Ихьтин итимди хъенчӀин къапуник кягъайтӀа, къаб хана кӀанда, амма а къаб кӀарасдинди ятӀа, ам чуьхвена кӀанда+.

13Вичин эркеквилин лишандикай затӀар хкатзавай итим сагъ хъхьай чӀавуз, ада, адалай кьулухъ ирид югъ гьисабна, парталар чуьхуьрай, авахьна физвай це эхъуьрай – ва михьи жеда. 14Муьжуьд лагьай юкъуз лагьайтӀа ам, кьве тӀапӀас ва я кьве лиф къачуна, Реббидин вилик, Гьалтунин Алачухдин сивел атурай ва къушар хахамдив вахкурай+. 15Хахамди къушар къурбанд авуна кӀанда: сад – гунагьдай къурбанд яз, муькуьдини – кунуг. ИкӀ хахамди Реббидин вилик ам хкатзавай затӀарин чиркеривай михьи авуналди, адан винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

16Ахвара аваз мая авадарай итимди вичин вири беден чуьхуьн лазим я – ва няналди чиркин яз амукьда+. 17Вичел мая кӀвахьай парча ва я тумаждин гьар гьихьтин затӀ хьайитӀани чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 18Гьа им вичихъ галаз итим къаткай ва мая авадарай папазни талукь я, – кьведни эхъуьн лазим я ва няналди чиркин яз амукьда.

19Вичихъ вацран кьилер авай паб, абур себеб яз, ирид йикъан вахтуналди чиркин жеда. Адак хкӀур гьар вуж хьайитӀани няналди чиркин яз амукьда+. 20Вацран кьилер авайла, ам къаткай затӀ чиркин я; ам винел ацукьай затӀни чиркин я. 21Адан месик ни кягъайтӀа, гьада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 22Ам ацукьай затӀарик кягъайдани вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда. 23Са гьихьтин ятӀани затӀ ихьтин папан месерал ва я ам ацукьай затӀунал алаз хьайитӀа, а затӀуник кягъайди няналди чиркин жеда. 24Итим чин тийиз ихьтин папахъ галаз къаткайтӀа, вацран кьилери арадал гъанвай адан чиркинвал гьадални аватда; ам ирид юкъуз чиркин жеда ва къаткай месерни чиркин жеда+.

25Папакай вацран кьилер тушиз иви кӀвахьзаватӀа ва я иви вацран кьилер давам жедайдалай гзаф кӀвахьзаватӀа, иви кӀвахьзавай вири вахтунда ам, вацран кьилер авайла хьиз, чиркин жеда+. 26Иви кӀвахьзавай кьван ам къатканвай вири месерни, вацран кьилер авайла адан месер хьиз, чиркин я; ам ацукьнавай затӀни, адаз вацран кьилер авай хьиз, чиркин я. 27Ихьтин затӀуник кягъайди чиркин я; ада вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда.

28Иви кӀвахьун акъвазайла, папа ирид югъ гьисабна кӀанда – идалай кьулухъ ам михьи я. 29Муьжуьд лагьай юкъуз лагьайтӀа, ам кьве тӀапӀас ва я кьве лиф къачуна, хахамдин кьилив, Гьалтунин Алачухдин сивел атурай+. 30Хахамди къушар къурбанд авун лазим я: сад – гунагьдай къурбанд яз, муькуьди – кунуг. ИкӀ хахамди Реббидин вилик ам хкатзавай затӀарин чиркерикай михьна и папалай гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда.

31Исраилдин рухваяр чиркинвиликай хуьх. Абуру чиркинвилелди чпин арада авай Зи Алачух чиркин авуртӀа, абур рекьида+.

32И къанун хкатдай затӀар кӀвахьзавайбур патал я: ахвара аваз вичин мая экъичуникди чиркин хьайи итим патал, 33вацран кьилер авай паб патал, хкатдай затӀар кӀвахьзавай вири итимарни папар патал ва гьакӀни чиркин тир папахъ галаз къаткай итим патал“».

16

Гьар йисан кьилин сувар

(16–17 кьилер)

Гунагьрилай гъил къахчудай йикъан къурбандар

16^1Чеб Реббидин мукьув атана телеф хьайи Гьарунан кьве хва кьейидалай кьулухъ Ребби Мусадихъ галаз рахана+. 2Реббиди Мусадиз лагьана: «Жуван стха Гьаруназ лагь хьи, адавай гьар гьи вахтунда хьайитӀани Паквилерин Пак чкадиз, пердедихъ, „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай сандухдин къапсахдин патав къвез жедач, тахьайтӀа ам рекьида, вучиз лагьайтӀа Зун анал, сандухдин къапсахдал, цифеда аваз пайда жеда+.

3Паквилерин Пак чкадиз гьахьиз гьазур хьайила, гунагьдай авун яз, ада са жунгав ва кунуг патал са гьер къурбанд авуна кӀанда. 4Жендек кӀевдай кушдин пак тир перем ва кушдин шалвар алукӀрай, юкьва кушдин чӀул турай, кьилихъни кушдин сирих ягърай. Ибур пак парталар я; ада абур гъилер чуьхуьн къачурдалай кьулухъ алукӀун лазим я+. 5Ада Исраилдин элдивай гунагьдай къурбанд яз кьве кьун ва кунуг патал са гьер къачуна кӀанда.

6Вичин патай лагьайтӀа Гьаруна, вичихъ ва вичин кӀвалихъ гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал, гунагьдай къурбанд яз жунгав гъана кӀанда. 7Ада ахпа кьве кьунни къачурай, абур Реббидин вилик, Гьалтунин Алачухдин сивел эциграй, 8ва квел гьихьтин чип аватнатӀа къалуррай: сад Реббидиз тайин авунва, муькуьдини – Азазелаз[*]. 9Гьаруна чипинай Реббидиз тайин хьанвай кьун гунагьдай къурбанд патал къачурай. 10Азазелаз тайин хьайи кьун лагьайтӀа, Реббидин вилик чан алаз, гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал – ам Азазелаз кьурумдиз рекье тун патал, – акъвазрай.

11Гьаруна вичин гунагьдай къурбанд тир жунгав гъурай ва вичихъ ва вичин кӀвалихъ гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. И жунгав тукӀурай, 12ахпани Реббидин вилик квай къурбангандилай къачунвай кузвай цӀивинар авай гум гудай хекендаз ва гьакӀни хуш атирдин ни галай куьлуь авунвай затӀарин ацӀай кьве гъаб къачуна, пердедин кьулухъ тухурай. 13Ада Реббидин вилик а атир квай хуш ни галай затӀар цӀивинрал эциграй, кудай затӀари гудай гумадин цифеди „Гунагьар алудзавай чка“ лугьудай Икьрардин сандухдин къапсах кӀевдайвал – тахьайтӀа ам рекьида+. 14Идалай кьулухъ ада жунгавдин ивидикай къачуна, адак тӀуб кягъиз, адалди сандухдин къапсахдин рагъэкъечӀдай пад хъичинрай ва гьакӀни иридра Икьрардин сандухдин къапсахдин вилик пад хъичинрай.

15Гьаруна кьун, халкьдин патай тир гунагьдай къурбанд, тукӀурай, адан иви пердедин кьулухъ тухурай ва гьа жунгавдин ивидал хьиз, Икьрардин сандухдин къапсах ва вилик пад хъичинрай. 16ИкӀ ада Паквилерин Пак чкадин винел, гъил къахчунин серенжем кьиле тухудалди ада Исраилдин рухваяр чиркинвилерикай, абурун тахсиркарвилерикай, абурун вири гунагьрикай михьи ийида. Гьа икӀ ада Исраилдин рухвайрин, абурун чиркинвилин арада авай Гьалтунин Алачухдани авурай. 17Гьарун гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал Паквилерин Пак чкадиз гьахьай чӀавуз ва анай экъечӀдалди Гьалтунин Алачухда са касни хьана виже къведач. ИкӀ ада вичихъ, вичин кӀвалихъ ва вири Исраилдин жемятдихъ гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда. 18Реббидин вилик квай къурбангандин патав фена, ада адалай гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. Жунгавдин иви ва кьунан иви къачуна къурбангандин вири крчарал алтадрай+. 19Ва ирид гъилера къурбанган тупӀалай ивидалди хъичинрай. ИкӀ ада къурбанган Исраилдин рухвайрин чиркинвилерикай михьда ва ам паквилиз акъудда.

20Паквилерин Пак чкадин, Гьалтунин Алачухдин ва къурбангандин винел гъил къахчунин серенжем кьиле тухвана куьтягьайдалай кьулухъ, Гьаруна чан алай кьун гъана, 21адан кьилел кьве гъилни эцигна, адан винел Исраилдин рухвайрин чӀуру крар ва тахсиркарвилер ва абурун вири гунагьар хиве кьуна, абур кьунан кьилел ракъурна кӀанда. Ва ада тайинарнавай са касдин гъилик кваз кьун кьурум галайвал ракъуррай. 22И чӀавуз кьуна Исраилдин рухвайрин вири гунагьар инсандин кӀвач хкӀун тийидай чкадиз хутахда.

Кьун кьурумдиз рекье туна,+
23Гьаруна Гьалтунин Алачухдик фена, вичи Паквилерин Пак чкадиз гьахьдалди вилик алукӀай кушдин парталар хутӀунна, абур Алачухда туна кӀанда+. 24Ада пак чкадал гъилер чуьхуьн къачурай ва вичин адетдин парталар ахлукӀрай. Ахпа экъечӀна, идалди гьам вичелай, гьамни халкьдилай гъил къахчунин серенжем кьилиз акъудун яз, вичин патай кунуг, халкьдин патай кунуг авурай. 25Ва къурбангандал гунагьдай къурбандрин пини курай.

26Азазелан кьилив кьун тухвай касди вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда; идалай кьулухъ адавай кундал хквез жеда+. 27Чеб гунагьдай къурбанд авур ва чпин иви ана гъил къахчунин серенжем кьиле тухун патал Паквилерин Пак чкадиз гъайи жунгавни кьун кундин сергьятрилай анихъ акъудна кӀанда; абурукай амукьай хамар, як ва нежесар кана кӀанда+. 28ЦӀай ягъайда вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда; идалай кьулухъ адавай кундал хквез жеда.

29Ингье квез даиман къалурнавай къайда: ирид лагьай вацран цӀуд лагьай юкъуз сив хуьх ва квекай садани кӀвалах тавурай – я чкадин агьалиди, я масанай атана куь арада уьмуьр тухуз ацукьнавайда+. 30ГьикӀ лагьайтӀа и юкъуз куь винел, куьн куь гунагьрикай михьи авун патал, гъил къахчунин серенжем кьиле тухуда; и чӀавуз куьн Реббидин вилик михьибур жеда. 31Им куьн патал тамам, Кишдин ял ягъунин югъ жеда; сивер хуьх. Им даиман къалурнавай къайда я. 32Гъил къахчунин серенжем, бубадин ирс давамаруналди, вичивай чӀем гуьцӀна хахамвилиз акъуднавай чӀехи хахамди кьиле тухун лазим я. Ада кушдин парталар, пак парталар, алукӀрай,+
33ва Паквилерин Пак чка, Гьалтунин Алачух ва къурбанган патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай, хахамар патал ва жемятдик квай вири халкь патал гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. 34И къалурнавай къайда куьн патал даимди я: йиса садра абур чпин вири гунагьрикай азад ийиз, Исраилдин рухвайрилай гъил къахчунин серенжем кьиле твах».

Гьарунани Реббиди Мусадиз эмир гайивал кьилиз акъудна.

17

Ибадатханадилай къеце къурбанд авунинни иви тӀуьн къадагъа

17^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьаруназ, адан рухвайриз ва Исраилдин вири рухвайриз хабар це: „Ингье Реббиди гьихьтин эмир авунватӀа: 3‹Исраилвийрикай сада жунгав, гьер ва я кьун 4Гьалтунин Алачухдин сивел гъана ва гьанал, Реббидин Алачухдин вилик, Реббидиз къурбанд ийидай чкадал, абур кундал ва я кундилай къерехда тукӀуртӀа, а иви а касдин тахсир яз гьисабда. Ада иви экъичайвиляй ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда. 5Исраилдин рухвайри алай вахтунда чуьлда тукӀвазвай гьайванар абуру Реббидин кьилив – Гьалтунин Алачухдин сивел, хахамдин патав гъурай, – ва гьанал абур Реббидиз ийизвай суварин къурбанд хьиз тукӀурай+. 6Хахамди гьайванрин ивидалди Гьалтунин Алачухдин вилик квай Реббидин къурбанган хъичинрай, пини цӀай яна курай – им Реббидиз хуш ни галай гум жеда+. 7Ва мад кьунарин къаматда авай бутриз къурбандар тавурай, абур себеб яз вафа авачирбур тахьурай! Им Исраилдин рухваяр патал эбеди тир къалурнавай къайда я, ам несилдилай несилдалди кьиле тухурай›.

8Абуруз лагь: ‹Исраилдин рухвайрикай ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада кунуг, я тушни суварин къурбанд авуртӀа, 9амма ам Реббидиз ийизвай къурбанд жедайвал Гьалтунин Алачухдин сивел тавуртӀа, ахьтин кас вичин халкьдикай хкудна гадарда+.

10Исраилдин рухвайрикай ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада иви гьар жуьреда нез хьайитӀа, За Зи хъел а касдал элкъуьрда, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда+. 11ГьикӀ лагьайтӀа чан алай затӀунин уьмуьр адан ивида ава. За квел иви, куьне квелай гъил къахчун кьиле тухун патал, къурбангандал гъун тайинарнавай; и иви – уьмуьр я, ам гъил къахчунин себеб жедай кар я+. 12Гьавиляй За Исраилдин рухвайриз абурукай ва абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай садани иви тӀуьн патал гъилик тавун лазим тирди лагьанай.

13Исраилдин рухвайрикай тир, ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада гъуьрче, чеб нез ихтияр авай гьайван ва я къуш жагъурайтӀа, ада иви экъичун ва адан винелай накьвар кӀвахун лазим я+. 14Иви чан алай гьар са затӀунин уьмуьр я, иви вич гьа гьадан уьмуьр я. За Исраилдин рухвайриз лагьана: чан алай затӀарин иви тӀуьн яз гъилик ийимир, гьикӀ лагьайтӀа чан алай гьар са затӀунин уьмуьр – адан иви я. Ам тӀуьн патал гъилик ийидай гьар вуж хьайитӀани халкьдин арадай акъудна гадарда.

15Гьар вуж хьайитӀани – чкадин эгьли ва я масанай атана ацукьнавайди – ада гиликьай гьайвандин ва я вагьши гьайванри кукӀварнавай гьайвандин як тӀуьнатӀа, вичин парталар ва вич чуьхвена кӀанда – ва няналди чиркин яз амукьда, ахпа михьи хъжеда+. 16Амма ада вичин парталар чуьхуьн тавуртӀа ва эхъуьн тавуртӀа, ам жазадик акатда›“».

18

Реббидин пак тир халкь патал къанунар

(18–20 кьилер)

Къадагъа тир эркек-дишивилин алакъаяр

18^1•Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайриз хабар це: „Зун Ребби, куь Аллагь я. 3Куьне уьмуьр тухвай Мисридин, ва За куьн тухузвай Къенандин адетар чешне ийимир. Абурун адетрин рекье аваз фимир. 4Зи къайдаяр кьиле твах, Зи къалурнавай къайда кьилиз акъуд ва абурун геле аваз алад: Зун, Ребби, куь Аллагь я. 5Зи къалурнавай къайдаяр ва такькимар кьилиз акъуд: Абуру чпел амал ийизвайбуруз уьмуьр гузва. Зун Ребби я+.

6Квекай садни мукьвади тир папан патавни татурай, адахъ галаз къаткин тавурай: Зун Ребби я. 7Бубадихъни дидедихъ галаз къаткимир – дидедихъ галаз къаткимир, ам ви диде я. 8Жуван бубадин папахъ галаз къаткимир – им ви бубадихъ галаз къаткай чӀал я+. 9Жуван вахахъ галаз къаткимир, кӀандатӀа ам ви бубадин руш ва я ви дидедин руш хьуй, я ам куь хизанда ханваз хьуй ва я адалай къерехда+. 10Ви хцин рушахъ ва я ви рушан рушахъ галаз къаткимир – им вуна вун русвагьна лагьай чӀал я. 11Ви бубадилай хьанвай ви бубадин папан рушахъ галаз къаткимир: ам – ви вах я. 12Ви бубадин вахахъ галаз къаткимир: ам ви бубадин як я. 13Ви дидедин вахахъ галаз къаткимир, гьикӀ лагьайтӀа ам ви дидедин як я. 14Ви бубадин стхадихъ галаз къаткимир: адан папаз мукьва жемир, ам – ви имидин свас я. 15Жуван хцин сусахъ галаз къаткимир: ам – ви хцин паб я, адахъ галаз къаткимир+. 16Ви стхадин папахъ галаз къаткимир – им ви стхадихъ галаз къаткидай чӀал я+.

17Чара папахъ ва адан рушахъ галаз къаткимир. Ви папан хцин руш ва я ви папан рушан руш паб яз къачумир, им папахъ галаз къаткай чӀал я. Абур вири са як я эхир; икӀ авун – чиркинвал я+. 18Ви папал чан аламаз адан вах къахчумир, адахъ галаз къаткана, адакай ви папан кьев ийимир+. 19Папахъ вацран кьилер аваз ам чиркин тирла, адан патав къвемир, – адахъ галаз къаткимир+. 20Жувандан папахъ галаз къаткимир, адаз мая авадармир, адахъ галаз чиркин жемир+.

21Жуван веледар Малехдин гъиле вугумир – жуван Аллагьдин тӀвар кьацӀурмир. Зун Ребби я.

22Итимдихъ галаз, папахъ галаз хьиз, къаткимир: им мурдарвал я+. 23Жув чиркин ийиз, гьайванрихъ галаз лап мукьва жемир, ва папани гьайвандикай ашна кьун тавурай: им мурдарвал я+.

24Куьне куьн ихьтин краралди чиркин ийимир. Вири и краралди за квез чка авун патал чукурзавай халкьари чеб чиркин авуна. 25Абур себеб яз и чил чиркин хьанва. За ам гунагьрай жавабдарвилиз чӀугуна ва адани вичел уьмуьр тухузвайбур гадарна+. 26Куьне лагьайтӀа, За къалурнавай къайдаяр ва Зи тагькимар кьилиз акъудун лазим я; я чкадин эгьлиди, я куь арада масанай атана ацукьнавайда, ихьтин мурдарвилер тавурай. 27Квелай вилик и чилел уьмуьр тухузвайбуру вири и мурдарвилер авунай – ва чилни чиркин хьана. 28Куьн себеб яз и чил чиркин жедай хьтин кӀвалахар тахьурай, тахьайтӀа квелай вилик ина хьайи халкьар ада гьикӀ гадарнайтӀа, куьнни гьакӀ гадарда! 29Ихьтин мурдарвилериз рехъ гудай гьар вуж хьайитӀани, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда. 30Зи къараррал амал ая: квелай вилик ина амал ийизвай мурдар адетрин геле аваз фимир – абуралди куьне куьн чиркин ийимир. Зун Ребби, куь Аллагь я“».

19

Жуьреба-жуьре къанунар

19^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрин вири элдиз хабар це: „Пак хьухь, гьикӀ лагьайтӀа Зунни, Ребби, куь Аллагь, пак я+.

3Бубадизни дидедиз гьуьрмет ая, Зи Киш йикъар кьиле твах. Зун, Ребби, куь Аллагь я+.

4Бутрихъ галаз рафтарвал ийимир, куьн патал цӀурурна кӀалубда цайи аллагьар рас ийимир. Зун, Ребби, куь Аллагь я+.

5Куьне Реббидиз суварин къурбанд ийизватӀа, ам Адан рикӀив кьадайвал ая:+
6ам садакьа ийизвай ва я къведай юкъуз неъ, пуд лагьай юкъуз амукьайди лагьайтӀа, кана кӀанда. 7Ам пуд лагьай юкъуз тӀуьртӀа, къурбанд турусди жедач, ам – чӀур хьанвай як я. 8Ам ни тӀуьртӀа, гьам тахсиркар жеда, идалди ада Реббидин къурбанд кьацӀурзава эхир. Ихьтин кас вичин халкьдикай хкудна гадарда.

9Куьне куь чилел гвенар гуьдай чӀавуз никӀин лап къерехдив кьван къвемир ва гвенар алатайдалай кьулухъ чилелай кьилер кӀватӀ хъийимир+. 10Жуван ципицӀ багъда сад амай кьван вири ципицӀар кӀватӀ хъийимир ва чилел аватнавайбур къахчумир. Абур кесибар ва масанай атана ацукьнавайбур патал тур. Зун, Ребби, куь Аллагь я+.

11Чуьнуьхмир, таб ийимир, жуванди алцурмир+.

12Зи тӀварцӀелди тестикь авуна тапан кьинер кьамир – жуван Аллагьдин тӀвар кьацӀурмир. Зун Ребби я+.

13Мукьув гвайдаз азият гумир, ам тараш ийимир. Пулунихъ кьунвайдан мажиб пакамалди энгел ийимир+.

14Бишидаз лянет ийимир ва буьркьуьдахъ кӀвач галкӀурмир. Жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Зун Ребби я.

15Дуванханада гьахъвал хуьх. Гьахъ гвачиз кесибдин терефдар жемир, девлет авайди артух яз кьамир; жувандан дуван гьахъвилелди ая+. 16Жуван халкьдикай тирбурун арада фитнеяр чукӀурмир, иви экъичунра иштиракзавайбурукай сад жемир. Зун Ребби я+.

17Жуван стхадин патахъай рикӀе такӀанвал твамир. Жувандан чӀуру крар, адан гунагьрин патахъай жаваб гун тийидайвал, ачухдиз дуьздал акъуд+. 18Жуван халкьдикай тир касдилай кьисас вахчумир, адан хъел рикӀе хуьмир. Жув хьиз жуван мукьув гвайдини кӀан хьухь. Зун Ребби я+.

19За къалурнавай къайдаяр кьиле твах. Гьар жуьредин кьве жинсинин гьайванар сад садаз ямир, никӀе кьве жуьредин тумар цамир, кьве жуьредин гъаларикай хранвай парталар алукӀмир+.

20Итим масадаз тайин авунвай къаравушдихъ галаз къатканатӀа, амма я пул гана къахчунвачир, я азаднавачир, адаз жаза гун герек я. Абур кьиникь лазим туш, а паб азад тушир эхир. 21А итимди Реббидиз эвез яз, Гьалтунин Алачухдин сивел тахсир хиве кьунин къурбанд патал са гьер гъурай. 22Ва хахамди и касди авур гунагьдай, гьер тахсир хиве кьунин къурбанд авуналди, Реббидин вилик гъил къахчунин серенжем кьиле тухурай. И чӀавуз адан и гунагьдилай гъил къахчуда.

23Куьн а уьлкведиз атана ва майвадин тарар акӀурдай чӀавуз, абурун емишар пуд йисан вахтуналди гьарам яз гьисаба. Пуд йисуз куь тарар бегьер кӀватӀ тахвуна амукьрай: абурун майваяр немир. 24Кьуд лагьай йисуз вири и бегьер пакди жеда – Реббидин тарифдиз ийизвай садакьа. 25Вад лагьай йисуз лагьайтӀа, а бегьер неъ. ИкӀ хьайитӀа, квез бул бегьерар жеда. Зун Ребби, куь Аллагь я.

26Иви квай як немир. ИцитӀунар, фал вегьинар кьиле тухумир+. 27-28Кьейибур себеб яз кьилин чӀарар элкъвена атӀумир. Жуван чурудин къерехар атӀумир, жувал кьацӀар ийимир, жуван бедендал лишанар чӀугвамир. Зун Ребби я++.

29Жуван руш мажусийриз хас тир небгетвал ийиз, кьагьбевал авуниз, мажбур ийимир. ТахьайтӀа чил небгетвилелди кьацӀуда ва алчахвиливди ацӀуда+.

30Зи Киш йикъар кьиле твах ва Зи ибадатханадиз гьуьрмет ая. Зун Ребби я+.

31Куьн чиркин тахьун патал, кьияривай, жавабар гудай руьгьеривай хабарар кьамир. Зун Ребби, куь Аллагь я+.

32Рехи чӀарариз гьуьрмет ая, кьуьзек атайла къарагъ. Жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Зун Ребби я.

33Куь чилел масанай атана ацукьнавайбуруз азабар гумир+. 34Абуруз чкадин эгьлидиз хьиз рафтарвал ая. Абур лап гьа жув хьиз кӀан хьухь. Бес куьнни Мисрида масанай атана ацукьнавайбур тир эхир. Зун Ребби, куь Аллагь я+.

35Гьахъ дуван ая ва крара гьахъ хуьх: алцумдайла, чӀугвадайла ва я къене гьахьзавай кьадарар акъуддайла. 36Квев дуьз терез ва дуьз къванер, дуьз эфа ва дуьз гьин гваз хьурай. Зун Ребби, куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я+.

37За къалурнавай вири къайдаяр ва къайдаяр кьиле твах, абур кьилиз акъуд. Зун Ребби я“».

20

Гунагьдай жаза гун

20^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Исраилдин рухвайрикай тир ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай тир гьар ни вичин велед Малехдив вугайтӀа, ам ажалдин хура тун лазим я; и уьлкведин агьалийри ам къван гана кьирай+. 3Зи ибадатхана ва Зи пак тӀвар чиркин авуна, ада вичин велед Малехдив вугунай, За зи хъел ахьтин касдал элкъуьрда, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда+. 4И уьлкведин агьалийри ада вичин велед Малехдив вугунал вилер кӀев авуртӀа, ва ам ажалдин хура тун тавуртӀа,+
5За Зи хъел а касдал, адан вири мукьвабурал элкъуьрда, ам ва адахъ галаз санал Малехдихъ галаз явавилер авурбур чпин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда.

6Вичи кьияривай ва жавабар гудай руьгьеривай хабарар кьазвай ва абурухъ галаз явавилер ийизвайдал За зи хъел элкъуьрда, ам вичин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда+.

7Пак хьухь, жуван паквал хуьх, гьикӀ лагьайтӀа Зун Ребби, куь Аллагь я+. 8За къалурнавай къайдаяр кьиле твах, абур кьилиз акъуд. Зун Ребби, куь паквилин чешме я.

9Вичи буба ва я диде лянет авур гьар вуж хьайитӀани кьиникь лазим я. Ада буба ва я диде лянет авуртӀа, адан ивидин тахсир адал вичел ала+.

10Вуж масадан папахъ галаз къатканатӀа, абур кьведни – гьамни, гьа пабни кьиникь лазим я+. 11Вуж бубадин папахъ галаз къатканатӀа, гьам бубадихъ галаз къаткана. Кьведни кьиникь лазим я. Абурун ивидин тахсир абурал чпел ала+. 12Вуж вичин хцин сусахъ галаз къатканатӀа, кьведни кьиникь лазим я. Абуру мурдарвал авуна; абурун ивидин тахсир абурал чпел ала+.

13Итим папахъ галаз хьиз итимдихъ галаз къатканатӀа, абуру кьведани мурдарвал авуна. Абур кьиникь лазим я; абурун ивидин тахсир абурал чпел ала+.

14Ни паб ва адан руш вичиз къачунатӀа, им алчахвал я. Ам ва кьве пабни, куь арада алчахвилер тахьун патал, цӀай яна курай+.

15Гьайвандихъ галаз лап мукьва хьайи итим кьиникь лазим я, гьакӀ гьайванни йикь+. 16Гьайвандихъ галаз паб лап мукьва хьайитӀа, пабни йикь, гьайванни. Абур ажалдин хура тун лазим я; абурун ивидин тахсир абурал чпел ала.

17Са касди вичин вахал, вичин бубадин ва я вичин дидедин рушал, ва вахал айиб авунатӀа, адазни гьадан айиб акунатӀа, им русвагьвал я. Абур чпин мукьва-кьилийрин вилик чпин халкьдин арадай хкудна гадаррай! А кас вахахъ галаз къаткана; ам гунагьдик акатна+.

18Са вуж ятӀани вичихъ вацран кьилер хьанвай папахъ галаз къатканатӀа ва адахъ галаз къатканатӀа ва адан кӀвахьзавай иви ачухнатӀа, адани вичин кӀвахьзавай иви ачухнатӀа, абур кьведни чпин халкьдин жергейрикай хкудна гадарда+. 19Жуван дидедин вахахъ ва бубадин вахахъ галаз къаткимир. Ни ихьтин кар авуртӀа, гьада вичин хайи як кьецӀил ийида – кьведни гунагь жеда+. 20Вуж вичин халудин ва я имидин папахъ галаз къатканатӀа, гьада вичин халу ва я ими русвагьна. Абуру кьведани чпин гунагьдай жаза чӀугвада – эремекар яз рекьида+. 21Са касди вичин стхадин паб къахчуртӀа, им чиркинвал я: ада стха русвагьда. Абур эремекар яз амукьда“»+.

Михьи хьуниз эвез гун

22Реббиди давамарна: «За къалурнавай къайдаяр ва Зи тагькимар кьиле твах, ва абур кьилиз акъуда, и чӀавуз За куьн гьана ацукьарун патал тухузвай а чили куьн гадардач. 23Квез чка азад авун яз За чукурзавай халкьарин адетрин геле аваз фимир. Абуру вири и кӀвалахар авуна, ва Заз чиркин хьана. 24За квез лагьана: „Куьн абурун чилин сагьибар жеда; За ам иесивал авун патал куь гъиле твада – вичикай некни вирт хкатзавай и чил“. Зун Ребби, куьн маса халкьарикай кьилди авурвай куь Аллагь я+. 25Куьнени михьи гьайван гьарам гьайвандикай ва михьи къуш гьарам къушракай чара ая. За квез гьарам яз гьисабун эмир авунвай гьич са куьнални куьн чиркин ийимир: я маларалди, я лув гудай чан алай затӀаралди, я чилел гьарнихъ къвекъведай чан алай куьлуь затӀаралди+. 26Зун патал пак хьухь, гьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, пак я. Куьн Зибур хьун патал, За куьн маса халкьарилай виняй кьазва+.

27Кьиярихъ ва жавабар гудай руьгьерихъ галаз алакъаяр хуьзвай итимарни папар ажалдив вугун лазим я. Абур къван гана кьирай; абурун ивидин тахсир гьабурал чпел ала»+.

21

Хахамар патал къайдаяр ва суварин йикъарган

(21–25 кьилер)

Диндин къайдаяр кьиле тухудайла хахамрин михьивиликай

21^1Реббиди Мусадиз лагьана: «Хахамар, Гьарунан рухваяр хабардар ая: „Хахамди, 2лап мукьва ксар: диде, буба, хва, руш, стха 3ва я вах, вичин кӀвале уьмуьр тухузвай, гъуьлуьз тефенвай руш квачиз, – кьенвай касдин мукьув атуналди, вич чиркин авуна виже къведач. 4Ада вич маса мукьвабур патал кьацӀурун ва чиркин авун лазим туш.

5Хахамри кьилел алай чӀарар тун тавурай, чурудин къерех атӀун тавурай, чпи чпел кьацӀар тавурай+. 6Абур чпин Аллагьдин пак инсанар хьунухь лазим я. Чпин Аллагьдин тӀвар кьацӀур тавурай. Абуру Реббидиз кудай къурбандар, чпин Аллагьдиз суьрсет гъизва, гьавиляй абур пак хьана кӀанда+.

7Абур чпин Аллагьдин пак ксар я, гьавиляй абуру вичи вич маса гузвай ва я беябур хьанвай паб къачуна жедач, чара хьанвайди къахчуна кӀандач. 8Вичи Реббидин къурбангандал, вичин Аллагь патал суьрсет гъизвай хахамдин паквилиз гьуьрмет ая. Ам вун патал пакди хьуй, гьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, куь паквилин чешме, пак я+.

9Хахамдин руша вичи вич явавилералди кьацӀурайтӀа, ада буба кьацӀурзава; а руш цӀай яна кун лазим я+.

10Хахам, вичин стхайрин арада чӀехиди, вичин кьилел гуьцӀунин чӀем эличнавайди, вич хахамвилиз акъуднавайди ва пак тир партал алукӀдай ихтияр авайди, – ам чӀарар чкӀанваз къекъвена кӀандач, ва вичел алай парталар къазунун виже къведач+. 11Ам мейит алай чкадал фена жедач, – гьатта бубадин ва дидедин хатурдайни ада вич чиркин авун лазим туш –+
12ам и чӀавуз ибадатханадай экъечӀна жедач. Ада вичин Аллагьдин ибадатхана кьацӀурна кӀандач, гьикӀ лагьайтӀа адал шерик авунин лишан – адан Аллагьдин патай тир гуьцӀдай чӀем, – ала. Зун Ребби я+.

13Адаз паб яз анжах руш къачудай ихтияр ава. 14Ада хендедадал, чара хьанвай, беябур хьанвай я тушни маса къачузвай паб къахчуна жедач; адавай анжах вичин тухумдай тир рушвал гумайди паб яз къачуз жеда. 15Ада вичин эвледар, вичин тухум кьацӀурун лазим туш, вучиз лагьайтӀа Зун Ребби, адан паквилин чешме я“».

16Реббиди Мусадиз лагьана: 17«Гьарун хабардар ая: „Адан эвледрикай гьич садавайни, гьич са несилдани, адан бедендик рехне кватӀа, вичин Аллагьдин къурбангандал суьрсет гъиз жедач. 18Бедендик рехне квай гьич садавайни садакьаяр гуз жедач: я буьркьуьдавай, я кьецӀидавай, я чин какурдавай, я са кӀвач кьецӀидавай, я са гъил чӀурудавай,+
19я вичин кӀвач ва я гъил ханвайдавай, 20я кӀулацавай, я пунукьавай, я вилел цуьк алай касдивай, я вичик гачал ва кьурай хамар алатзавай касдивай, я пхьин хирер квайдавай, я какайриз зарар хьанвай касдивай. 21Гьарунан вичин бедендик рехне квай гьич са эвледдини Реббидиз кудай къурбандар гъун лазим туш. Рехне квайда вичин Аллагьдин къурбангандал суьрсет гъун лазим туш. 22Адавай вичин Аллагьдин гьам паквилерин паквал тир, гьам пак тир, тӀуьн нез жеда, 23амма ам пердедин патав атана ва къурбангандив мукьув хьана жедач. Адак рехне ква. Зи ибадатхана кьацӀур тавурай. ГьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, абурун паквилин чешме я“».

24Мусади идан гьакъиндай Гьарун, адан рухваяр ва Исраилдин вири рухваяр хабардар авуна.

22

Къурбандрикай низ недай ихтияр ава

22^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Гьарун ва адан рухваяр хабардар ая: „Абур Исраилдин рухвайри Заз гузвай садакьайрин патахъай, Исраилдин рухвайри Заз гъизвай затӀарин патахъай мукъаят хьурай, Зи пак тӀвар кьацӀур тавурай. Зун Ребби я“. 3Абуруз лагь: „Квекай гьар гьим хьайитӀани, гьар гьи несилдикай хьайитӀани, вич чиркин яз, чеб Исраилдин рухвайри Реббидиз гъанвай савкьватрин мукьув атайтӀа, халкьдин арадай акъудна гадарда ва ам мад Зи вилик кумукьдач. Зун Ребби я+.

4Гьарунан эвледрикай тир, вичик жузам квай ва я хкатдай затӀар кӀвахьзавай гьич садани, чеб михьи хъжедалди, пак тир савкьватар тӀуьна жедач. Кьенвайда чиркин авунвай шейиник кягъай гьар сад, мая авадарай гьар сад,+
5вичик кягъуникди чиркин жедай чан алай куьлуь затӀарик ва я вичик хкӀуналди чиркин ийидай инсандик, адан чиркинвилин себеб гьихьтинди кӀандатӀани хьурай, кягъай гьар сад – 6ибурукай са квек ятӀани кягъай гьар вуж хьайитӀани, няналди чиркин жеда. Адавай эхъведалди пак садакьаяр нез жедач. 7Рагъдан хьайила, ам михьи жеда ва гьа чӀавуз пак садакьаяр недай ихтияр ава, вучиз лагьайтӀа абур адан суьрсет я. 8Ада гиликьай ва я вагьшийри кукӀварнавай гьайвандин як тӀуьна виже къведач, тахьайтӀа ам чиркин жеда. Зун Ребби я+. 9Абуру зи къарарар кьиле тухурай, чпел гунагь къачун тавурай. ТахьайтӀа абур пак тир затӀ кьацӀурунай рекьида. Зун, Ребби, абурун паквилин чешме я.

10Чара чилин касди пак тир садакьаяр тӀуьна жедач. Хахамдин мугьманди ва я кӀвалел пулунихъ кӀвалахзавайда абур тӀуьн лазим туш+. 11Амма хахамди маса къачунвайдаз абур недай ихтияр ава. Хахамдин кӀвале ханвайбурувай хахамди вуч незватӀани, гьадакай нез жеда+. 12Хахамдин тухумдикай тушир касдиз тухванвай хахамдин рушаз пак тир садакьаяр недай ихтияр авач. 13Амма хахамдин руш хендеда хьанватӀа ва я чара хьанватӀа, ва адаз аялар авачтӀа, ва ада, гьа жегьил чӀавуз хьиз, мад бубадин кӀвале уьмуьр тухузватӀа, – и чӀавуз адавай гьа бубади незвайдакай тӀуьртӀа жеда. Амма чара ксарикай садазни им недай ихтияр авач.

14Чара касди къастунай тушиз пак тир садакьа тӀуьртӀа, ада хахамдиз пак тир и садакьа, адал вадай са пайни винел эхцигна эвезун лазим я+. 15Хахамри Исраилдин рухвайри Реббидиз гъизвай пак тир садакьаяр чиркин тавурай. 16Абур тӀуьн тавурай, чпи эвез хъувуна кӀандай тахсир чпелди къачун тавурай. ГьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, абурун паквилин чешме я“».

Герек тушир къурбандар

17Реббиди Мусадиз лагьана: 18«Гьарун, адан рухваяр ва вири Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Исраилдин рухвайрикай ва я абурун арада масанай атана ацукьнавайбурукай сада Реббидиз вяддин ва я гуьгьуьл кунуг ийизватӀа, 19турус тир къурбанд жунгав, гьер, ва я кьун, рехне квачирди хьурай. 20Рехне квай гьайванар къурбанд ийимир, вучиз лагьайтӀа ихьтин къурбанд турус жедач+.

21Сада Реббидиз карч алай ири ва я карч алай куьлуь гьайванрикай сад суварин къурбанд ийизватӀа, вяддин ва я гуьгьуьл-къурбанд, ам турус хьун патал, къурбанд ийизвай гьайван рехне квачирди хьана кӀанда; адахъ гьич са эксиквални хьана виже къведач. 22Реббидиз буьркьуь гьайван, хайи чка квай ва я набут, экъечӀай дакӀур чка квай, алатзавай кьурай хам алай, пхьин хер квай гьайван къурбанд ийимир – ихьтин гьайванар Реббидиз кудай къурбанд яз къурбангандал эцигмир. 23КӀвач кьецӀи жунгав ва я гьер гуьгьуьл-къурбанд патал виже къведа, амма вяддин къурбанд яз абур турус туш. 24Реббидиз хирер алай, шупӀарнавай, ялна галуднавай ва я какаяр атӀанвай гьайванар къурбанд ийимир.

ИкӀ я куь чилелни ийимир, 25я куь Аллагьдин суьрсет яз къурбангандал эцигун патал маса халкьдикай тир касдивайни ихьтин гьайванар къачумир. Абур набут ятӀа, абурук рехне кватӀа, куь къурбанд турус жедач“».

26Реббиди Мусадиз лагьана: 27«Кализ, хпез ва я цӀегьрез бала хьайитӀа, ам ирид юкъуз дидедихъ галаз амукьна кӀанда, муьжуьд лагьай юкъуз ва адалай кьулухъ ам Реббидиз турус жедай цӀун къурбанд авуртӀа жеда+. 28Кал, хеб, я тушни цӀегь адан баладихъ галаз гьа са юкъуз тукӀвамир+.

29Реббидиз тарифдин къурбанд ийидай чӀавуз, ам турус жедайвал къурбанд ая+. 30Ам гьа юкъуз тӀуьна кӀанда, пакамалди гьич са затӀни тамир. Зун Ребби я+.

31Зи эмирар кьиле твах ва абур кьилиз акъуд: Зун Ребби я. 32Зи пак тир тӀвар кьацӀурмир, гьа и чӀавуз За Зи паквал Исраилдин рухвайрин арада малумар ийида. Зун Ребби, куь паквилин чешме я; 33Зун, куь Аллагь хьун патал, куьн Мисридай ахкъудайди я. Зун Ребби я»+.

23

Кишдин йикъакай ва суваррикай

23^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухвайрив хабар агакьара: „Реббиди тайинарнавай суварар гьа ихьтинбур я. Куьне абур пак йикъар яз малумарда. Ингье За тайинарнавай суварар. 3Ругуд юкъуз кӀвалаха, амма ирид лагьай югъ – Киш, ял ягъунин югъ, пак тир кӀватӀ жедай югъ. Гьина куьн ацукьнаватӀани, гьич са жуьредин кӀвалахни ийимир: им Реббидин Киш я“»+.

Песагь ва ТӀили фарин сувар

(ЭхкъечӀун 12:14-20; Кьурумда 28:16-25; Киххьей къанун 16:1-8)

4Реббиди давамарна: «Ингье Реббиди тайинарнавай, куьн вири пак тир санал кӀватӀ хьун патал тайин тир вахтунда малумардай суварар.

5Сад лагьай вацран цӀукьуд лагьай юкъуз рагъдан хьайила, – Реббидин Песагь+. 6Гьа и вацран цӀувад лагьай югъни – ТӀили фарин сувар, Реббидин сувар. Ирид юкъуз тӀили фу неъ. 7Сад лагьай юкъуз пак тир кӀватӀ хьун кьиле твах. Гьич са кӀвалахни ийимир. 8Ирид юкъуз Реббидиз кудай къурбанд гъваш. Ирид лагьай юкъуз пак тир кӀватӀ хьун кьиле твах. Са жуьредин кӀвалахни ийимир»+.

Сифте цуьлуьн сувар

9Реббиди Мусадиз лагьана: 10«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Куьн За квез гузвай а уьлкведиз атайла, ва ана гвен гуьн къачурла, бегьердин сифте цуьл хахамдин кьилив гъваш,+
11ада а цуьл куь патай тир турус къурбанд хьиз, Реббидин вилик зурзурдайвал. Хахамди цуьл мукьув гвай Кишдилай кьулухъ къвезвай юкъуз зурзуррай.

12Цуьл зурзурдай юкъуз куьне Реббидиз кунуг яз са йис хьанвай, рехне квачир кӀел къурбанд авун лазим я. 13Лазим тир фан къурбандди и чӀавуз зейтундин чӀем какадарнавай гъуьруьн эфадин цӀудай кьве пай тешкилун лазим я. Им Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум я. Чехирдин къурбанддин кьадарди гьиндин кьуд пай тешкилун герек я. 14Куьне куь Аллагьдиз садакьа гудай йикъалди я фу, я чранвай техил, я таза тир тварар немир. Им, куьн гьина ацукьнаваз хьайитӀани, квез несилдилай несилдалди кьилиз акъуддай къалурнавай даиман къайдаяр я“».

Гьафтейрин сувар

(Кьурумда 21:26-31; Киххьей къанун 16:9-12)

15Реббиди давамарна: «И Кишдилай кьулухъ къвезвай йикъалай, цуьл зурзун-къурбанддин йикъалай, ирид ацӀай гьафте гьисаба+. 16ЯхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз, ирид лагьай Кишдилай кьулухъ къвезвай юкъуз, Реббидиз цӀийи бегьердин гъуьруькай тир фан къурбанд це. 17Гьар санай зурзурун патал кьве фу гъваш; гьар садаз эфадин цӀудай кьве пай къуьлуьн гъуьр харж авуна кӀанда. Абур гъвар квай тинидикай чрана кӀанда. Им Ребби патал бегьердин сифте нетижайрин садакьа я. 18Фахъ галаз санал куьне са йис хьанвай, рехне квачир ирид кӀел, са жунгав ва кьве гьер къурбанд авун лазим я; им Реббидиз гудай, лазим тир фан къурбанд ва чехирдин къурбандни галай кунуг жеда, – Реббидиз кудай къурбанд, Адаз хуш ни галай гум. 19ГьакӀни гунагьдай къурбанд яз са кьун къурбанд ая ва суварин къурбанд яз са йис хьанвай кьве кӀел. 20Хахамди абур, и кьве кӀел, бегьердин сифте нетижайрикай авунвай фан къурбандни галаз, Реббидин вилик ийизвай зурзун-къурбандар яз, абур зурзуррай. Абур Реббидин пак тир затӀар я; абур хахамдиз талукь я. 21И югъ кӀватӀ жедай пакди яз малумара; гьич са кӀвалахни ийимир. Им, куьне гьина уьмуьр тухуз хьайитӀани, квез несилдилай несилдалди кьилиз акъуддай къалурнавай даиман къайда я.

22Жуван чилел гвен гуьдайла, никӀин лап къерехдал кьван къвемир ва гвен куьтягь хьайила, кьилер кӀватӀ хъийимир. Абур кесибдиз ва я масанай атана ацукьнавайдаз тур. Зун, Ребби, куь Аллагь я»+.

Къаргъуйрин сувар

23Реббиди Мусадиз лагьана: 24«Исраилдин рухвайрив агакьара: „Ирид лагьай вацран сад лагьай югъ куьн патал ял ягъунин югъ хьунухь лазим я, пак тир кӀватӀ жедай югъ, адан гьакъиндай къаргъуйрин сесери хабар гурай+.

25Гьич са кӀвалахни ийимир, Реббидиз кудай къурбандар гъваш“».

Гунагьрилай гъил къахчудай югъ

26Реббиди Мусадиз лагьана: 27«Ирид лагьай вацран цӀуд лагьай югъ Гъил къахчунин югъ я. И югъ куьн патал кӀватӀ жедай пакди хьунухь лазим я; сивер хуьх ва Реббидиз кудай къурбандар гъваш+. 28И юкъуз гьич са жуьредин кӀвалахарни ийимир, гьикӀ лагьайтӀа им Реббидин, куь Аллагьдин вилик, квелай гъил къахчунин серенжем кьиле фидай Гъил къахчунин югъ я. 29Вичи и юкъуз сивер хуьн тавур гьар са кас вичин халкьдикай хкудна гадарда. 30И юкъуз кӀвалахдай гьар сад За тергда ва ам вичин халкьдин жергейрай акъатда. 31И юкъуз гьич са кӀвалахни ийимир – им квез къалурнавай даиман къайда я, куьне гьина уьмуьр тухвайтӀани, ам несилдилай несилдалди кьиле твах. 32Куьн патал им бегьем ацӀай Кишдин ял ягъунин югъ хьунухь лазим я; сивер хуьх. И вацран кӀуьд лагьай йикъан нянилай къведай няналди куьне ял ягъун лазим я».

Кумайрин сувар

(Кьурумда 29:12-39; Киххьей къанун 16:13-17)

33Реббиди Мусадиз лагьана: 34«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Гьар ирид лагьай вацран цӀувад лагьай югъ – Кумайрин сувар, ирид юкъуз давам жезвай Реббидин сувар я+. 35Адан сад лагьай югъ кӀватӀ жедай пакди я; гьич са кӀвалахни ийимир. 36Ирид юкъуз Реббидиз кудай къурбандар гъваш. Муьжуьд лагьай югъ – куьн патал кӀватӀ жедай пакди я; Реббидиз кудай къурбандар гъваш. Им сувар агалзавай югъ я, и юкъуз гьич са кӀвалахни ийимир.

37Реббиди тайинарнавай суварар гьа ихьтинбур я. Куьне абур пак йикъар яз малумарда ва Реббидиз кудай къурбандар гъида: кунугар ва фан къурбандар, суварин ва чехирдин къурбандар, и юкъуз адет тирвал. 38Вири ибур – Кишдин юкъуз Реббидиз ийизвай савкьватрилай ва куьне Реббидиз гъизвай куь пишкешрилай, ва вяддин ва вири гуьгьуьл-къурбандрилай алава яз.

39Ирид лагьай вацран цӀувад лагьай юкъуз, куьне бегьер къахчурла, Реббидин сувар кьиле твах – ам ирид юкъуз давам хьана кӀанда. Сад лагьай югъ куьн паталди ял ядайди ва муьжуьд лагьай югъ – ял ядайди хьурай+. 40Сад лагьай юкъуз багъдин тарарин виридалайни хъсан майваяр, хумравдин таран пешер, къалин пеш гъидай тарарин ва цӀвелин тарцин хилер къачу ва Реббидин, куь Аллагьдин вилик ирид юкъуз шадвилер кьиле твах. 41Реббидин и сувар ирид йикъан вахтунда гьар йисуз кьиле твах. Им квез къалурнавай даиман къайда я, несилдилай несилдалди и сувар ирид лагьай вацра кьиле твах. 42-43Ирид юкъуз кумайра уьмуьр твах: куь вири несилриз За Исраилдин рухваяр Мисридай ахкъудай чӀавуз кумайра динж авурди чир жедайвал, Исраил уьлкведин чкадин вири агьалийри и йикъара кумайра уьмуьр тухурай. Зун Ребби, куь Аллагь я“».

44Мусадини Реббиди тайинарнавай суварар Исраилдин рухвайриз малумарна.

24

Чирагъар патал чӀем ва Реббидин вилик жедай фу

24^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2-3«Гьалтунин Алачухда авай, вичин кьулухъ Икьрардин сандух галай пердедин вилик квай чирагъар вахт акадар тийиз куькӀуьрдайвал, гъилералди гьазурнавай зейтундин михьи чӀем гъун Исраилдин рухвайриз эмир ая. Пакамлай няналди куькӀуьрнавай чирагъар Реббидин вилик хьунал Гьаруна датӀана вил алаз авурай. Им куь арада несилдилай несилдалди къвезвай къалурнавай даиман къайдаяр я+. 4Ада Реббидин вилик квай михьи къизилдикай раснавай чирагъгандал алай чирагърал датӀана вил алаз авурай.

5Къуьлуьн гъуьр къачу ва адакай цӀикьвед лаваш чуруж; гьар садал кьве эфа гъуьр гьалтна кӀанда. 6Лавашар Реббидин вилик квай михьи къизилдикай авунвай экӀягъандал, гьардал ругуд жедайвал, кьве харада эциг+. 7Гьар са харадин винел михьи хъсан ни галай шкьакьдикай эциг. Им гъизвай фан къурбанддин рикӀел хуьнин пай жеда – Реббидиз кудай къурбанд. 8Эбеди Икьрар кьилиз акъудун патал, Исраилдин рухвайрин садакьа яз, и фу гьар Кишдиз, вахт-вахтунда Реббидин вилик эцигна кӀанда. 9Фу Гьаруназ ва адан рухвайриз талукь я; абуру ам пак тир чкадал тӀуьрай. Им паквилерин паквал, Реббидиз кудай къурбандрикай даим яз Гьаруназ ва адан эвледриз къведай пай я»+.

Аллагьдиз аси тирдаз кьиникьалди жаза гун

10-11Исраилдин рухвайрин арада вичин диде исраилвийрикай, бубани мисривийрикай тир са кас авай. Адан дидедин тӀвар ШеламитӀ тир, ам Данан тайифадай тир Дивридин руш тир. Кундал Исраилдин рухвайрикай садахъ галаз къалриз акъатна, и касди, иври папан хци, Реббидин ТӀвар кьацӀуриз ва абурдай вегьиз хьана. Мусадин кьилив тухвана. 12Ам кьуна, Реббиди акъуддай дуван вилив хуьз хьанай+.

13Реббиди Мусадиз лагьана: 14«А мердимазар кундилай алуда, адан гафар ван хьайи гьар сада адан кьилел вичин гъилер эциграй, ва вири элди ам къван гана кьирай+. 15Исраилдин рухвайризни лагь: „Ни вичин Аллагь абурдай вегьейтӀа, гьадав а гунагьдай азаб агакьда,+
16ни Реббидин ТӀвар кьацӀур авуртӀа, ам яна кьена кӀанда: вири элди адаз къван гурай. ТӀвар кьацӀурай гьам масанай атана ацукьнавайди, гьам чкадин агьали яна кьиникь лазим я.

17Ни инсан кьейитӀа, гьамни кьиникь лазим я+. 18Ни мал кьейитӀа, ада зиян эвезун лазим я: уьмуьрдихъ уьмуьр+. 19Жувандик нукьсанвал кутурдазни гьа икӀ хъувуна кӀанда:+
20хунай хун, вилихъ вил, сарахъ сас. Ада масадаз гьихьтин хасарат ганатӀа, гьахьтинди гьадазни хгана кӀанда. 21Ни гьайван кьенатӀа, ада зиян эвезун герек я, амма инсан кьейиди вични рекьин лазим я. 22Квехъ уьлкведа гьам чкадин агьали, гьамни масанай атана ацукьнавайди патал гьа сад хьтин къанун хьурай. ГьикӀ лагьайтӀа Зун Ребби, куь Аллагь я“»+.

23Мусади идан патахъай Исраилдин рухваяр хабардар авуна. Исраилдин рухвайри Реббиди Мусадиз эмир гайивал авуна. Мердимазар кундилай алудна ва къван гана кьена.

25

Кишдин йис ва элкъвей йисарин йис

25^1•Синай дагъдал Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Куьн За квез гузвай чилерал атайла, и чили Реббидин Кишдал амал авуна кӀанда. 3Ругуд йисуз жуван ник цуз, ругуд йисуз жуван ципицӀ багъда чӀере атӀутӀ ва бегьер къахчу+. 4Амма ирид лагьай йисуз чилихъ тамам Кишдин, Реббидин Кишдин секинвал хьуй: жуван никӀе тумар цамир, жуван ципицӀ багъда чӀере атӀумир. 5Жуван сама экъечӀай са затӀни гвемир, жуван атӀана куьруь тавунвай ципицӀ багъда ципицӀар кӀватӀ хъийимир: и йисуз чилихъ тамам секинвал хьуй. 6Кишдин йисуз чили гайи гьар вуч хьайитӀани, квез суьрсет жеда – ваз, ви лукӀаризни къаравушриз, пулунихъ кьунвайбуруз, вахъ галаз уьмуьр тухузвай чара чилин ксариз, 7ви мал-къарадиз ва ви уьлкведин вагьши гьайванриз. Адан бегьерар квез виридаз недайди жеда.

8Кишдин ирид йис гьисабна чара ая – иридра ирид йис. Ва Кишдин ирид йис алатайдалай кьулухъ – яхцӀурни кӀуьд йис – 9къаргъу ягъа: ирид лагьай вацран цӀуд лагьай юкъуз, Гъил къахчунин юкъуз, куь вири уьлкве тирвал къаргъудай сес акъуд+. 10ЯхцӀурни цӀуд лагьай йис паквилиз акъуд: уьлкведа адан вири агьалияр азад авун малумара. Им куьн патал элкъвей йисарин йис жеда; квекай гьар сад вичин тухумдин чилел, вичин мукьва ксарин кьилив хкведа. 11ЯхцӀурни цӀуд лагьай йис куьн патал элкъвей йисарин йис хьуй; куьне я цун, я сана вич-вичиз экъечӀай гьич са затӀни гуьн лазим туш, я куь атӀана куьруь тавунвай ципицӀ багълара бегьер кӀватӀ хъувуна кӀандач. 12Им элкъвей йисарин йис я, ам куьн патал пакди хьурай: анжах вич-вичиз никӀяй экъечӀай затӀар неъ.

13Элкъвей йисарин и йисуз квекай гьар сад жуван чилел хтурай.

14Вуна жувандаз ви мулк маса гузватӀа ва я адан мулк маса къачузватӀа, сада сад алцурмир. 15Жувандивай мулкар къачудайла, элкъвей йисарин йисарилай кьулухъ шумуд йис алатнаватӀа гьисаба. Ни ваз вичин мулк маса гузватӀа, адан къимет элкъвей йисарин йис алукьдалди шумуд йис аматӀа, гьабурув кьурди хьурай+. 16Гьикьван гзаф йисар аматӀа, гьакьван къиметни хкаж жеда, гьикьван тӀимил йисар аматӀа, къиметни гьакьван агъузди жеда, ада ваз бегьеррин кьадар маса гузва эхир. 17Жуванди алцурмир, куь Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Зун Ребби, куь Аллагь я.

18Зи къалурнавай къайдаяр кьилиз акъуд, Зи тагькимар кьиле твах ва и чилел куьне секиндиз уьмуьр тухуда. 19Чили бегьер гуда, куьне тухдалди неда ва чилел куьне секиндиз уьмуьр тухуда.

20Куьне хабар кьада: ‹Чавай я цаз, я бегьер кӀватӀ хъийиз тахьайла, бес чна вуч тӀуьрай?› 21Ругуд лагьай йисуз За квез Зи хийир-дуьа ийида, ва чили пуд йисан бегьер гуда!+
22Муьжуьд лагьай йисуз куьне цада, тӀуьн лагьайтӀа куьгьне бегьердикай ийида: куьне ам, цӀийи бегьер агакьдалди, кӀуьд лагьай йисалди неда.

23Чил элкъвен хъийин тийир тегьерда маса гана виже къведач, вучиз лагьайтӀа чил Зиди я, куьн лагьайтӀа, За чпиз чка ганвай масанай атана ацукьнавайбур ва чара чилин ксар хьиз я. 24Куь вири чилерай куьне тухумдин белгенар пул гана къахчун таъминарун лазим я.

25Квекай тир касди, кесиб хьана, вичин чилин са пай маса гузватӀа, адан са ивидин лап мукьва касди атана маса ганвай а чка пулунихъ къахчурай+. 26А касдихъ ахьтин мукьва-кьили авачтӀа, амма адахъ вичихъ агьвал хьанваз а маса ганвайди, пул гана элкъвена къахчуз жезватӀа, 27маса гайи йисалай инихъ алатнавай йисар гьисабрай, муьштеридиз амай йисар эвез хъувунин пул вахкурай – ва вичин чилел элкъвена хтурай. 28Амма адавай эвез авунин пул гуз жезвачтӀа, маса ганвайди муьштеридив элкъвей йисарин йис алукьдалди гумукьда. Элкъвей йисарин йисуз муьштериди белген вахкуда, ва ам маса гайиди вичин тухумдин чилел хкведа+.

29Сада цал элкъуьрнавай шегьерда авай кӀвал маса гузватӀа, и кӀвал вич маса гайи йикъалай кьулухъ са йисан вахтунда элкъвена пулунихъ къахчуз жеда – вири и вахтунда маса къахчуз хьун мумкин я. 30Цал элкъуьрнавай шегьерда авай кӀвал са йисан вахтунда элкъвена къахчунвачтӀа, ам элкъуьн авачиз муьштеридинди ва адан эвледринди жеда; ам элкъвей йисарин йисузни вахкудач. 31Амма цал элкъуьр тавунвай хуьрера авай кӀвалер чилин белген яз гьисабзава; абур пулунихъ элкъвена къахчуз жеда, элкъвей йисарин йисуз лагьайтӀа, абур вахкун герек я.

32Левийрин шегьерра левийриз чпин кӀвалер гьар гьи вахтунда хьайитӀани пул гана къахчудай ихтияр ава,+
33къахчун тавуртӀа, левийрин шегьерра маса ганвай и кӀвал элкъвей йисарин йисуз вахкун герек я, вучиз лагьайтӀа левийрин шегьерра авай кӀвалер – ибур Исраилдин рухвайрин арада левийрин тайифадин чил я. 34ГьакӀни абурун шегьеррихъ галай чӀурарни маса гана жедач: ибур левийрин даиман чилер я.

35Ви халкьдикай сад кесиб хьайитӀа, къекъверагвиле гьатайтӀа, адан гъил яхъ ва жуван кӀвале са пӀипӀ чара ая, ам вахъ галаз масанай атана ацукьнавай ва чара чилин кас хьиз хьурай+. 36Адавай пулунай ва тӀуьнай кьил къачумир; жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь – и касди ви кӀвале уьмуьр тухурай+. 37Адав вугай пулунилай кьил къачумир, суьрсет патал ийизвай харжийрал кьил эцигмир. 38Зун Ребби, квев Къенан вахкун патал ва куь Аллагь хьун патал куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я.

39Квекай тир сад кесиб хьана, ваз лукӀвиле маса гайитӀа, адав лукӀрав хьиз кӀвалахиз тамир+. 40Ада кӀвале пулунихъ кьунвайди ва чара чилин кас хьиз уьмуьр тухурай. Ада ви кӀвале элкъвей йисарин йисарал кьван кӀвалахда,+
41ахпа аяларни галаз ви патавай хъфида – вичин мукьва-кьилийрин патав, вичин тухумдин чилел элкъвена хкведа. 42Исраилвияр За Мисридай ахкъудай Зи лукӀар я; абур лукӀар хьиз маса гана виже къведач+. 43Абур патал залум иеси жемир, жуван Аллагьдихъай кичӀе хьухь+. 44Вуна маса къачунвай лукӀар ва къаравушар патарив гвай халкьарикай хьунухь лазим я. 45Квевай гьакӀ куь уьмуьр тухузвай чара чилин ксар, ва куь чилел ханвай абурун хизанарни пулунихъ маса къачуз жеда. Абурукай куьн патал хсуси чилер авуртӀа жеда, 46абур квевай, ирс яз, даим хсусият яз куь аялриз гайитӀа жеда. Абурухъ галаз квевай лукӀарихъ галаз хьиз рафтарвал авуртӀа жеда, амма куь стхайриз, Исраилдин рухвайриз, залум иесияр жемир.

47Ви патав гвай масанай атана ацукьнавайдахъни чара чилин касдихъ агьвал хьана, амма квекай сад тир кас кесиб хьана вичи вич а масанай атанвай касдиз ва я чара чилин касдиз ва я адан тухумдикай тир са масадаз лукӀвиле маса гайитӀа, 48а маса ганвай квекай тир кас пул гана къахчуз жеда. Ам адан стхайрикай садавай, 49имидивай, имидин хцивай ва я мукьва маса касдивай пул гана къахчуз жеда – я тушни, агьвал хьуникди, адавай вич пул гана къахчуз жеда. 50Ада вичин иесидихъ галаз санал маса гайи йикъалай элкъвей йисарин йисаралди шумуд йис алатнаватӀа гьисабрай; адан къимет пулунихъ кьунвайдан мажиб фикирда кьуна, йисарин кьадардилай тайинарна кӀанда. 51Пул гана къахчудайла, гьеле гзаф йисар аматӀа, ада вич азад хъувунихъ гьа йисарихъ галаз кьазвай вич маса гайи пулунин кьадардин са пай пул гана кӀанда. 52Элкъвей йисарин йисаралди са тӀимил йисар амаз хьайитӀа, ада къахчудай пулунин кьадар гьа а йисарин кьадардиз килигна акъудрай ва вич азад хъувун патал ам гурай. 53Иеси патал ам вири вахтунда пул гана кьунвайди хьиз хьун лазим я; иесиди ви вилик адахъ галаз инсаф авачир рафтарвал авуна виже къведач. 54Амма квекай сад тир кас пул гана къахчуз тахьайтӀани, элкъвей йисарин йисуз ам вичин аяларни галаз азад хъжеда+.

55ГьикӀ лагьайтӀа, Исраилдин рухваяр Зи лукӀар я. Абур За Мисридай ахкъудай Зи лукӀар я. Зун, Ребби, куь Аллагь я“».

26

Хийир-дуьа ва лянет

(26–27 кьилер)

Яб гунай хийир-дуьа авун

(Киххьей къанун 7:12-15 ва 28:1-14)

26^1•Реббиди Мусадиз лагьана: «Куьне квез бутар рас ийимир, куьн авай чкайра я раснавай кӀалубар, я пак къванер хкажмир, куь чилел, абурун патав икрам авун патал, чпел шикилар атӀанвай къванер эцигмир. ГьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, куь Аллагь я+. 2Зи Киш йикъар кьиле твах ва Зи ибадатханадиз гьуьрмет ая. Зун Ребби я+.

3Куьне За къалурнавай къайдаяр кьилиз акъудиз хьайитӀа, Зи эмирар мукьуфдивди кьиле тухуз хьайитӀа, 4За квез вахт-вахтунда къвалар ракъурда ва чили бегьер гуда, чуьлда авай тарарини бегьер гъида+. 5Куьне гьеле техилар гатун кьилиз акъуд тавунмаз, ципицӀар кӀватӀ хъийидай вахт алукьда, ципицӀар гьеле кӀватӀ тавунмаз – тумар цадай вахт алукьда; куьне тухдалди неда ва жуван чилел секин уьмуьр тухуда.

6За куь уьлкведиз ислягьвал гуда: куьн ксун патал къаткайла, садани куь секинвал чӀурдач. За куь чилелай вагьши гьайванар алудда; туруни куь чил барбатӀ ийидач. 7Куьне куь душманар катуниз мажбур ийида, абур куь туруник телеф жеда. 8Квекай вад виш кас катарда, виш касди цӀуд агъзур катарда, куь душманар куь туруник телеф жеда!+

9За квез хийир-дуьа ийида. За куьн гзаф аладдайбур, ва гзаф кьадарралди авайбур ийида. За квехъ галаз авай Зи Икьрар кьилиз акъудда. 10Куьне шазанлай амай затӀар тӀуьн тавунмаз, куьн абур, цӀийи бегьердиз чка хьун патал, гадаруниз мажбур жеда.

11За Зи кӀвал куь арада эцигда ва За квез нифрет ийидач; 12Зун куь арада жеда, куь Аллагь жеда, куьнни – Зи халкь+. 13Зун Ребби, квекай мисривийрин лукӀар тахьун патал, куьн Мисридай ахкъудай куь Аллагь я. За, куьн гардан кӀир тавуна къекъуьнин мураддалди, куьн кӀаник акатнавай вик кукӀварна+.

Яб тагунай лянет

(Киххьей къанун 28:15-68)

14•Амма куьне Заз яб тагуз, Зи вири эмирар кьилиз акъуд тийиз, 15куьне За къалурнавай къайдаяр инкар ийиз ва куьне Зи вири эмирар кьилиз акъуд тийиз ва Захъ галаз авай икьрар чӀуриз Зи къалурунар нифрет ийиз хьайитӀа, 16За квез вуч ийидатӀа чир хьухь. За квез мусибат ийида: верем ва цӀаярин азар ракъурда, куь вилерин экв зайиф жеда, чанди куь гзаф азаб чӀугвада. Куьне тумар цада, амма гьавайда жеда – куь фу куь душманри неда+. 17За квел Зи хъел ракъурда: душманри куьн кӀаник кутада, мидяйри квел агъавал ийида. Ва куьн, квехъ садни галтугзавачтӀани, кьулухъ килиг тийиз катда.

18Куьне идалай кьулухъни Заз яб тагайтӀа, За квев куь гунагьрай ирид гъилера артух жаза агакьарда, 19За куь кьилиз ялдай лавгъавал кукӀварна терг ийида. За куь кьилел алай цав ракь хьиз, кӀвачерик квай чил буьруьнж хьиз жедайвал ийида. 20Куьне куь къуватар гьавая серф ийида: куь чили бегьер гудач, тарарини майваяр гъидач.

21Амма куьне идалай кьулухъни Заз аксивал авуртӀа ва Заз яб гуз кӀан тахьайтӀа, За куь гунагьрай гудай жаза иридра артухарда+. 22За куь винел, чпи куь аялар телефдай ва мал-къара тергдай, вагьши гьайванар ракъурда. Куьн къвердавай кьадардиз тӀимил жеда, куь рекьер баябан жеда+.

23Амма идалай кьулухъни куьне Зи тарс кьун тавуртӀа ва гьа виликдай хьиз Заз аксивал авуртӀа, 24Зунни квез акси яз экъечӀда: За квез куь гунагьрай ирид гъилера артухни алаз жаза гуда. 25Икьрар чӀур авунай кьисас вахчун патал, За квел тур ракъурда! Куьн куь шегьерра чуьнуьх хьайи чӀавуз, за квел виридахъ галукьдай тӀегъуьн ракъурда, ва куьн душмандин гъиле гьатда. 26За куьн факай магьрумда. Фу чурун патал цӀуд папаз са хьар бес жеда. Куьн патал фу терездал алцумда. ТӀуьрдалай кьулухъ куьн гишила амукьда.

27Куьн идалай кьулухъни Заз яб тагуз ва гьа виликдай хьиз Заз акси яз хьайитӀа, 28Зунни пис хъел акатна, квез акси экъечӀда ва квез куь гунагьрай иридра гзаф жаза гуда.

29Куьне куь рухвайрин ва рушарин як неда+. 30За куь хкажнавай пак чкаяр чукӀурда ва куь хуш ни галай гум акъуддай къурбанганар терг ийида; куь мейитар бутрин ханвай амукьайрихъ галаз какахьна гадарнаваз жеда. За квез нифрет ийида! 31Куь шегьерар За харапӀайриз элкъуьрда, ибадатханаяр ичӀи яз тада ва куьне ийизвай къурбандрин гум къенез чӀугваз кӀан жедач. 32За куь чил а саягъда барбатӀ ийида хьи, анал ацукьун патал къведай куь душманрик зурзун акатда+. 33За куьн халкьарин арада чукӀурда ва куьн чукурун патал тур къакъарай акъудда. Куь уьлкве ичӀи жеда, куь шегьерарни харапӀайриз элкъведа+.

34Чили вичин Кишдин йисар эвез хъийида. Баябанвал давам жедай ва куьне душманрин арада уьмуьр тухудай вири йисара чили ял яда ва вичин Кишдин йисар эвез хъийида+. 35И баябанвал давам жедай вири вахтунда чили, куьне вичел уьмуьр тухвай, амма ада ял акьадар тавур Кишдин а йисарин гьисабдай ял яда.

36Квекай саламат яз амукьдайбуру лагьайтӀа, душман уьлкведа уьмуьр тухуда, ва За абурун рикӀе кичӀ твада. Пешини вишриш ийида ва абур катда, туруникай катзавайбуру хьиз зверда, абурухъ гьич са касни галтугзавачтӀани, алукьда. 37Абур хкадарна, гуя туруникай хьиз, сада сад ярхариз катда – амма абурухъ гьич са касни галтугзавач. Квевай душмандин хура акъвазиз жедач 38ва чара халкьарин арада рекьида, куь душманрин чили куьн туькьуьнда. 39Душмандин чилел квекай сагъ-саламатдиз амукьдайбур вужар ятӀа, абур, чпин ва бубайринни гунагьар себеб яз, чан аламаз китӀида!

40Амма чпинни, бубайринни гунагь хиве кьуртӀа, абуру Заз акси яз тахсиркарвилериз рехъ ганай ва Заз акси экъечӀнай. 41И кар себеб яз Зунни абуруз акси хьанай ва абур душмандин уьлкведиз ракъурнай. Абурун аси рикӀ муьтӀуьгъ хьайитӀа ва абуру, жаза кьабулна, чпин тахсирдилай гъил къахчудайвал авуртӀа, 42За Якьубахъ галаз хьайи Зи Икьрар рикӀел хкида. Исакьахъ галаз хьайи Зи Икьрарни ва Ибрагьимахъ галаз хьайи Зи Икьрарни, и чилни рикӀел хкида. 43Абуру и чил тур чӀавуз, ада, вич хелвет яз амукьуникди, вичин Кишдин йисар эвез хъийида – абуру чпин гунагьдилай гъил къахчудайвал ийидалди: абуру Зи тагькимар инкарна ва За къалурнавай къайдайриз нифрет авуна эхир. 44Амма и кардизни килиг тавуна, абур душмандин уьлкведа жедай вахтунда, За абур инкар ийидач ва абуруз нифрет ийидач; За абур тергдач; За абурухъ галаз авай Зи Икьрар къуватдай вегьидач, гьикӀ лагьайтӀа Зун, Ребби, абурун Аллагь я. 45Абурун Аллагь хьун патал халкьариз аквадайвал чеб Мисридай ахкъудай абурун бубайрихъ галаз авай Икьрар За рикӀел хкида. Зун Ребби я».

46Реббиди Синай дагъдал Мусадин мецелай Вичинни Исраилдин рухвайрин арада хьайи къайдаяр, тагькимар ва къанунар гьа ихьтинбур я.

27

Вяддин садакьаяр

27^1Реббиди Мусадиз лагьана: 2«Исраилдин рухваяр хабардар ая: „Сада, Реббидиз авур вяд кьилиз акъудуналди, инсандин уьмуьрдин къимет вахкун лазим ятӀа,+
3къад йисалай пудкъад йисал кьван хьанвай итимдин къимет ибадатханадин шекъелрин кьадардалди гимишдин яхцӀурни цӀуд шекъел я, 4папан лагьайтӀа – къанни цӀуд шекъел. 5Инсандин йисарин кьадар вадалай къадалди кьван ятӀа, гададин къиметди и чӀавуз къад шекъел тешкилда, рушан – цӀуд. 6Инсандин уьмуьр са вацралай вад йисал кьван ятӀа, гададин къимет гимишдин вад шекъел, рушан лагьайтӀа, гимишдин пуд шекъел жеда. 7Инсандин йисарин кьадар пудкъад ва идалай гзаф яз хьайитӀа, итимдин къиметди цӀувад шекъел тешкилда, папан лагьайтӀа, цӀуд. 8Вяд авурди тайинарнавай къимет гун патал гзаф кесиб ятӀа, ам хахамдин кьилив гъана кӀанда, ва хахамди, адан гьал-агьвал гьикӀ ятӀа чирна, ада гьихьтин къимет гун лазим ятӀа тайинарда.

9Хиве кьунвай вяддай Реббидиз къурбанд ийиз жедай гьайванрикай сад вахкузватӀа, Реббидиз бахш авунвай и гьайван пак тирди жезва. 10Ам маса гьайвандалди эвез авуна жедач: я писдан чкадал хъсанди, я хъсандан чкадал писди гана жедач. Вяд авурда гьар гьикӀ ятӀани са гьайван масадалди эвез авуртӀа, и чӀавуз гьам хиве кьунвай гьайван, гьам вичелди ам эвез авунвайди пакбур жеда.

11Жуваз кьин кьунвайвал, вич Реббидиз къурбанд ийиз тежедай чиркин гьайван тайинарнатӀа, и гьайван хахамдин патав гъун герек я, 12ва хахамди адан къимет, ам хъсанди яни, писди яни килигна, тайинарда. Хахамди адал гьихьтин къимет эцигайтӀа, гьакӀ женни ийида. 13Нуьзуьр авунвайдаз гьайван пул гана къахчуз кӀан хьайитӀа, ада адан къиметдин вадай са пай мадни эхцигун лазим я+.

14Сада вичин кӀвал Реббидиз акъудайтӀа, хахамди ам хъсанди яни, писди яни гьадалай аслу яз, кӀвалин къимет атӀун лазим я. Хахамди адан къимет гьикьван акъудайтӀа, гьакьван женни ийида. 15Вичин кӀвал акъудайдаз ам пул гана къахчуз кӀан хьайитӀа, ада адан къиметдал вадай са пай алава хъувун лазим я – ва элкъвена вичин кӀвал къахчуда.

16Садаз вичин тухумдин чиликай Реббидиз ник акъудайтӀа, адан къимет ана цаз жедай тумунин кьадардай акъудна кӀанда: ана цун мумкин тир мухан гьар са гьуьмердин кьилихъ гимишдин яхцӀурни цӀуд шекъел. 17Са касди Реббидиз вичин ник элкъвей йисарин йисуз бахш ийизватӀа, адан бегьем къимет фикирда кьуна кӀанда+. 18Амма ада Реббидиз вичин ник элкъвей йисарин йисарилай гуьгъуьниз бахш ийизватӀа, хахамди никӀин къимет элкъвей йисарин йисалди амай кьван йисарин кьадардиз килигна атӀана кӀанда. И чӀавуз къимет агъузарун герек я. 19Ник акъудайдаз ам пул гана къахчуз кӀан хьайитӀа, ада адан къиметдал мадни вадай са пай эхцигун лазим я, ва ник элкъвена гьадаз хкведа. 20Амма ада ник пул гана къахчуначтӀа, ва ам масадаз маса ганватӀа, ихьтин ник мад пул гана къахчуз жедач+. 21Элкъвей йисарин йисуз, ник азад хъижедайла, ам вичел вяд алай ник хьиз, Реббидиз акъуднавайди хьиз пакди жеда, адакай хахамдин хсусият жеда+.

22Сада Реббидиз маса къачунвай ник бахшнаватӀа, яни адан тухумдин чилик акат тийизвай ник, 23хахамди никӀин къимет элкъвей йисарин йисаралди амай кьван йисарин кьадардиз килигна атӀурай. А касди хахамдив никӀин къимет гьа юкъуз вахгун лазим я; им Реббидин пак затӀ я. 24Элкъвей йисарин йисуз лагьайтӀа, а ник, ам нивай маса къачунайтӀа, ам нин тухумдин чиликай тиртӀа, элкъвена гьаданди хъжеда.

25Вири къиметар ибадатханадин шекъелралди тайинарзава; шекъелда къад герагь ава+.

26Гьайвандин эркек сифте дул Реббидиз бахшна жедач: ам гьакӀани, сифте бала яз, гьаданди я. Гьам малдин, гьам лапагдин сад лагьай бала Реббидинди я+. 27Амма и сифте бала гьарам гьайвандинди ятӀа, ам, адан къиметдал мадни вадай са пай эхцигна, пул гана къахчуз жеда. Гьайван пул гана къахчунвачтӀа, ам тайинарнавай къиметдай маса гуда+.

28Амма иесиди вяд авуна Реббидиз эцигдай гьич са жуьредин хсусиятни, кӀандатӀа вич инсан, гьайван ва я ирс тир чил хьурай, я маса гуз, я пул гана къахчуз жедач. Вяд авуна Реббидиз акъудай вири затӀар паквилерин паквал я. 29Вяд авуник акатай инсан пул гана къахчуз жедач; ам яна кьиникь лазим я+.

30Чили гузвай вири затӀарин – никӀерин бегьер ва тарарин майваяр – цӀуд паюникай са пай Реббидиз талукь я; ибур Реббидин пак затӀар я+. 31Садаз вичин цӀуд паюникай са пай пул гана къахчуз кӀанзаватӀа, ада адан къиметдал вадай са пай эхцигун лазим я+. 32Карч алай ири ва куьлуь гьайванрин цӀуд паюникай са пай – нехирбандин лашдин кӀаникай фейи гьар са цӀуд лагьай гьайван Реббидин пак тир затӀ я. 33Хъсан гьайванар писбурукай чара авун ва садбур масабуралди эвез авун лазим туш. Амма гьар гьикӀ хьайитӀани са гьайван масадалди эвез авунатӀа, абур къведни пак тирбуруз элкъвезва; абур пул гана къахчуз жедач“».

34Реббиди Синай дагъдал Мусадиз Исраилдин рухваяр патал авур эмирар гьа ихьтинбур я.

* 11:13-19 Ина чувуд чӀалалди къад къушран тӀвар кьунва, гьавиляй чна лезги чӀала авачир тӀварар «гьар жуьре» гафаралди эвезнава.

* 11:29-30 Ина чувуд чӀалалди муьжуьд гьавандин тӀвар кьунва, гьавиляй чна лезги чӀала авачир тӀварар «гьар жуьре» гафаралди эвезнава.

* 16:8 Азазел – чӀуру жинерикай сад яз гьисабзавайди.

+ 1:2 Лв. 6:8-13
+ 1:9 Эхкъ. 29:18
+ 1:13 Лв. 1:9

+ 1:14 Лв. 5:7, Лв. 12:8, Лв. 14:4, Лв. 15:14, Лв. 15:29, Кьрм. 6:10

+ 1:17 Хьн. 15:10, Лв. 1:9
+ 2:1 Лв. 6:14-18, Кьрм. 15:4-9
+ 2:2 Лв. 1:9
+ 2:3 Лв. 7:10, Лв. 10:13
+ 2:4 Эхкъ. 29:2
+ 2:5 Лв. 6:21
+ 2:9 Лв. 1:9
+ 2:11 Лв. 6:17
+ 2:12 Эхкъ. 23:19
+ 2:13 Кьрм. 18:19,
+ 2:14 Лв. 23:14
+ 2:16 Лв. 2:1, Лв. 1:9
+ 3:1 Лв. 7:11-21, Лв. 7:29-34
+ 3:5 Лв. 1:9
+ 3:11 Лв. 1:9, Лв. 21:6, Кьрм. 28:2,
+ 3:16 Лв. 1:9, Лв. 7:23

+ 3:17 Хьн. 9:4, Лв. 7:26, Лв. 17:10, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29

+ 4:2 Лв. 5:15, Кьрм. 15:22-29

+ 4:7 Эхкъ. 30:1-2

+ 4:11 Эхкъ. 29:14, Лв. 6:11, Лв. 9:11, Лв. 16:27, Кьрм. 19:3, Кьрм. 19:5

+ 4:13 Кьрм. 15:24-25
+ 4:17 Кьрм. 19:4
+ 4:27 Кьрм. 15:27
+ 4:31 Лв. 1:9
+ 5:2 Лв. 11
+ 5:3 Лв. 12
+ 5:7 Лв. 1:14, Лв. 12:8
+ 5:11 Кьрм. 5:15
+ 5:13 Лв. 2:3
+ 5:15 Лв. 4:2, Лв. 4:27, Кьрм. 15:22-29

+ 5:16 Лв. 6:5, Лв. 22:14, Лв. 27:13, Лв. 27:15, Лв. 27:27, Лв. 27:31, Кьрм. 5:7

+ 6:2 Эхкъ. 23:4, Лв. 19:11
+ 6:5 Кьрм. 5:7
+ 6:9 Лв. 1:2-17
+ 6:10 Эхкъ. 28:39-43
+ 6:11 Лв. 4:2
+ 6:14 Лв. 2
+ 6:17 Лв. 2:11
+ 6:18 Эхкъ. 29:37, Лв. 6:18
+ 6:21 Лв. 2:5, Лв. 1:9
+ 6:22 Эхкъ. 29:23-25
+ 6:25 Лв. 4
+ 6:28 Лв. 11:32, Лв. 15:12
+ 6:30 Лв. 16:27
+ 7:1 Лв. 5:14
+ 7:7 Лв. 14:13
+ 7:9 Лв. 2:4-5
+ 7:10 Лв. 2:3
+ 7:11 Лв. 3
+ 7:12 Лв. 2:4, Кьрм. 6:15
+ 7:15 Лв. 22:29-30
+ 7:16 Лв. 19:5-8
+ 7:20 Лв. 22:3
+ 7:23 Лв. 3:16-17
+ 7:24 Лв. 17:15

+ 7:26 Хьн. 9:4, Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:10-11, Лв. 17:14, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29

+ 7:31 Кьрм. 6:20
• 8:1 Эхкъ. 29:1-36
+ 8:8 Эхкъ. 28:30
+ 8:9 Эхкъ. 28:36
+ 8:10 Эхкъ. 30:26-29, Кьрм. 7:1
+ 8:12 Эхкъ. 30:30
+ 8:15 Эхкъ. 27:2
+ 8:16 Лв. 3:3-4
+ 8:17 Лв. 4:11-12
+ 8:21 Лв. 1:9
+ 8:23 Лв. 14:14-17
+ 9:11 Лв. 4:11-12, Кьрм. 19:5
+ 9:23 Кьрм. 6:22-27
+ 10:1 Эхкъ. 6:23, Эхкъ. 30:9

+ 10:2 Кьрм. 11:1, Кьрм. 16:35, Кьрм. 3:4, Кьрм. 26:61

+ 10:3 Эхкъ. 19:22
+ 10:4 Эхкъ. 6:18, Эхкъ. 6:22
+ 10:6 Лв. 21:10
+ 10:7 Лв. 21:10
+ 10:10 Лв. 11:47
+ 10:13 Лв. 2:3
+ 10:16 Лв. 9:3, Лв. 9:15
+ 10:18 Лв. 6:26
• 11:1 ККъ. 14:3-20
+ 11:2 Мрк. 7:19, Кр. 10:12-15, Рим. 14:14
+ 11:22 Мрк. 1:6

+ 11:25 Лв. 13:6, Лв. 13:34, Лв. 14:8, Лв. 14:9, Лв. 14:47, Лв. 15:5, Лв. 16:26, Лв. 16:28, Лв. 17:15, Кьрм. 19:10, Кьрм. 31:24

+ 11:32 Лв. 15:12, Кьрм. 19:15
+ 11:33 Лв. 6:28, Лв. 15:12
+ 11:39 Лв. 17:15, Лв. 22:8, ККъ. 14:21

+ 11:44 Лв. 19:2, Лв. 20:7, Лв. 20:26, Лв. 21:8, 1-Птр. 1:16, Чвд. 12:10

+ 11:47 Лв. 10:10,
+ 12:2 Лв. 15:19
+ 12:3 Хьн. 17:12
+ 12:4 ЛкӀ. 2:22
+ 12:8 Лв. 1:14, ЛкӀ. 2:24
+ 13:3 Кьрм. 12:10,
+ 13:6 Лв. 11:25
+ 13:34 Лв. 11:25, Лв. 13:6
+ 13:46 Кьрм. 5:2, Кьрм. 12:14, ЛкӀ. 17:12

+ 14:2 МатӀ. 8:4, Мрк. 1:44, ЛкӀ. 5:14, ЛкӀ. 17:14

+ 14:4 Лв. 1:14, Кьрм. 19:6, Эхкъ. 12:22
+ 14:7 Лв. 16:22
+ 14:8 Лв. 11:25
+ 14:13 Лв. 7:7
+ 14:14 Лв. 8:23
+ 14:25 Лв. 8:23
+ 14:47 Лв. 11:25
+ 14:49 Лв. 14:4
+ 14:56 Лв. 10:10
+ 15:5 Лв. 11:25
+ 15:12 Лв. 6:28, Лв. 11:32
+ 15:14 Лв. 1:14
+ 15:16 ККъ. 23:10
+ 15:19 Лв. 12:2
+ 15:24 Лв. 18:19

+ 15:25 Лв. 11:47, МатӀ. 9:20, Мрк. 5:25, ЛкӀ. 8:43

+ 15:29 Лв. 1:14
+ 15:31 Кьрм. 5:3, Кьрм. 19:13, Кьрм. 19:20,
+ 16:1 Лв. 10:2

+ 16:2 Эхкъ. 26:31, Эхкъ. 30:10, МатӀ. 27:51, Чвд. 6:19, Чвд. 9:3, Эхкъ. 25:22

+ 16:4 Эхкъ. 28:39-43,
+ 16:13 Эхкъ. 25:21-22
+ 16:18 Эхкъ. 30:10
+ 16:22 Лв. 14:7
+ 16:23 Лв. 6:11
+ 16:26 Лв. 11:25

+ 16:27 Эхкъ. 29:14, Лв. 4:11-12, Лв. 6:30, Лв. 9:11, Кьрм. 19:5, Чвд. 13:11

+ 16:29 Лв. 23:27-32, Кьрм. 29:7-11
+ 16:32 Эхкъ. 29:30
+ 17:5 ККъ. 12:15-20
+ 17:6 Хьн. 8:21, Лв. 1:9
+ 17:9 ККъ. 12:20
+ 17:10 Хьн. 9:4-6, Лв. 3:17
+ 17:11 Чвд. 9:22
+ 17:13 ККъ. 12:16, ККъ. 12:24
+ 17:15 Лв. 11:25, Лв. 11:40
• 18:1 Лв. 20:11-22

+ 18:5 ККъ. 4:1, ККъ. 32:47, Рим. 8:13, Рим. 10:5, ГлтӀ. 3:12

+ 18:8 ККъ. 22:30
+ 18:9 ККъ. 27:22,
+ 18:15 Хьн. 38:26
+ 18:16 МатӀ. 14:4, Мрк. 6:18
+ 18:17 ККъ. 27:23
+ 18:18 Хьн. 29:30, Хьн. 30:15
+ 18:19 Лв. 15:24
+ 18:20 Эхкъ. 20:14
+ 18:22 Хьн. 19:5, Рим. 1:27
+ 18:23 Эхкъ. 22:19
+ 18:25 Кьрм. 35:34,
+ 19:2 Лв. 11:44, 1-Птр. 1:16
+ 19:3 Эхкъ. 20:8-12
+ 19:4 Эхкъ. 20:3-5, ККъ. 5:8
+ 19:5 Лв. 7:16-18
+ 19:9 Лв. 23:22, ККъ. 24:19, Рт. 2:1-2
+ 19:10 Рт. 2:1, Рт. 2:15

+ 19:11 Эхкъ. 20:15, Лв. 6:2-3, Эф. 4:25, Кал. 3:9

+ 19:12 Эхкъ. 20:7, ККъ. 5:11,
+ 19:13 ККъ. 24:14-15, Рим. 13:8
+ 19:15 Эхкъ. 23:2-3, ККъ. 1:17
+ 19:16 Эхкъ. 23:1, Эхкъ. 23:7, ККъ. 27:25,
+ 19:17 МатӀ. 18:15, ЛкӀ. 17:3

+ 19:18 МатӀ. 5:43, МатӀ. 19:19, МатӀ. 22:39, Мрк. 12:31, ЛкӀ. 10:27, Якь. 2:8, Рим. 13:9, ГлтӀ. 5:14

+ 19:19 ККъ. 22:9

+ 19:26 Хьн. 9:4, Лв. 3:17, Лв. 7:26, Лв. 17:10, ККъ. 12:23-24, Кр. 15:20, Кр. 15:29, ККъ. 18:10

+ 19:27 Лв. 21:5
+ 19:28 Лв. 21:5, ККъ. 14:1
+ 19:29 ККъ. 23:17
+ 19:30 Лв. 26:2
+ 19:31 Эхкъ. 22:18, ККъ. 18:11,
+ 19:33 Эхкъ. 22:21

+ 19:34 Эхкъ. 12:49, Лв. 24:22, Кьрм. 15:16, ККъ. 10:19

+ 19:36 ККъ. 25:13,
+ 20:2 Лв. 18:21
+ 20:3 Лв. 17:10,
+ 20:4 ККъ. 17:2-5
+ 20:6 Лв. 19:31
+ 20:7 Лв. 11:44
+ 20:9 Эхкъ. 21:17

+ 20:10 Эхкъ. 20:14, Лв. 18:20, ККъ. 22:22, Ягь. 8:5

+ 20:11 Лв. 18:7-16, ККъ. 22:30, Хьн. 35:22
+ 20:12 Хьн. 38:26
+ 20:13 Лв. 18:22, Рим. 1:27
+ 20:14 Лв. 18:17, ККъ. 27:23
+ 20:15 Эхкъ. 22:19
+ 20:17 Лв. 18:9,
+ 20:18 Лв. 15:24, Лв. 18:19
+ 20:19 Лв. 18:12-13
+ 20:20 Лв. 18:14
+ 20:21 Лв. 18:16, МатӀ. 14:4, Мрк. 6:18
+ 20:24 Эхкъ. 3:17
+ 20:25 Лв. 11:2-47, ККъ. 14:4-20
+ 20:26 Лв. 11:44
+ 20:27 Лв. 19:31, Эхкъ. 22:18
+ 21:5 Лв. 19:27
+ 21:6 Лв. 3:11
+ 21:8 Лв. 11:44
+ 21:9 Хьн. 38:24
+ 21:10 Лв. 10:6,
+ 21:11 Кьрм. 19:14
+ 21:12 Лв. 10:7
+ 21:18 ККъ. 23:1
+ 22:3 Лв. 7:20-21
+ 22:4 Лв. 13:3, Лв. 15:2, Кьрм. 19:11
+ 22:8 Эхкъ. 22:31, Лв. 11:40, Лв. 17:15
+ 22:10 Эхкъ. 29:33
+ 22:11 Кьрм. 18:11
+ 22:14 Лв. 6:5
+ 22:20 ККъ. 15:21, ККъ. 17:1,
+ 22:27 Эхкъ. 22:30
+ 22:28 Эхкъ. 23:19, ККъ. 22:6
+ 22:29 Лв. 7:12
+ 22:30 Лв. 7:12-15
+ 22:33 Кьрм. 15:41
+ 23:3 Эхкъ. 20:8, Эхкъ. 35:2
+ 23:5 Эхкъ. 12:1-13
+ 23:8 Эхкъ. 12:14-20, Эхкъ. 13:3-7

+ 23:10 Эхкъ. 23:19, Эхкъ. 34:26, Кьрм. 15:20, ККъ. 26:2

+ 23:15 Эхкъ. 23:16, Эхкъ. 34:22, ККъ. 16:9

+ 23:22 Лв. 19:9, ККъ. 24:19, Рт. 2:1, Рт. 2:15

+ 23:24 Кьрм. 29:1-6
+ 23:27 Лв. 16:29-31, Кьрм. 29:7-11
+ 23:34 Кьрм. 29:12-39, ККъ. 16:13-15
+ 23:39 Эхкъ. 23:16
+ 24:2 Эхкъ. 25:31, Эхкъ. 27:20-21
+ 24:6 Эхкъ. 25:30
+ 24:9 МатӀ. 12:4
+ 24:12 Кьрм. 15:34
+ 24:14 Кьрм. 15:35-36
+ 24:15 Эхкъ. 20:7, ККъ. 5:11
+ 24:17 Хьн. 9:6, Эхкъ. 21:12, Кьрм. 35:31
+ 24:18 Эхкъ. 21:33, Эхкъ. 21:34

+ 24:19 Эхкъ. 21:23-25, ККъ. 19:21, МатӀ. 5:38

+ 24:22 Эхкъ. 12:49, Лв. 19:34, Кьрм. 15:16, ККъ. 10:19

• 25:1 Эхкъ. 23:10-11
+ 25:3 Лв. 26:34-35
+ 25:9 Лв. 23:27
+ 25:15 Лв. 27:17-24
+ 25:21 ККъ. 28:8
+ 25:25 Рт. 3:9, Рт. 4:3-6, Кьрм. 27:11,
+ 25:28 Лв. 27:19-21
+ 25:32 Кьрм. 35:2,
+ 25:35 1-Ягь. 3:17
+ 25:36 Эхкъ. 22:25-27, ККъ. 15:7-8
+ 25:39 МатӀ. 18:25, ККъ. 24:14
+ 25:40 Эхкъ. 21:2, ККъ. 15:12
+ 25:42 1-Кар. 7:23
+ 25:43 Эф. 6:9
+ 25:54 Эхкъ. 21:2, ККъ. 15:12
• 26:1 ККъ. 11:13-15, ККъ. 28:1-14
+ 26:1 Эхкъ. 20:4-5, Эхкъ. 23:24
+ 26:2 Лв. 19:30
+ 26:4 ККъ. 11:14, ККъ. 28:12,
+ 26:8 ККъ. 32:30,
+ 26:12 Крм. 21:3
+ 26:13 Эхкъ. 20:2, ККъ. 5:6
• 26:14 ККъ. 28:15-68
+ 26:16 ККъ. 28:22,
+ 26:21 Хьн. 4:15,
+ 26:22 ККъ. 32:24
+ 26:29 ККъ. 28:53,
+ 26:32 ККъ. 29:24,
+ 26:33 ККъ. 4:27, ККъ. 28:64,
+ 26:34 Эхкъ. 23:10-11, Лв. 25:2-7,
+ 27:2 Кьрм. 30,
+ 27:13 Лв. 6:5
+ 27:17 Лв. 25:15
+ 27:20 Лв. 25:28
+ 27:21 Кьрм. 18:14
+ 27:25 Эхкъ. 30:13
+ 27:26 Эхкъ. 13:2, Эхкъ. 13:11-16
+ 27:27 Лв. 6:5
+ 27:29 Кьрм. 21:2,
+ 27:30 Кьрм. 18:21, ККъ. 14:22
+ 27:31 Лв. 6:5

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Гафарган (Таврат)

Гафарган (Таврат)

Таврат

1. А

2. Б

3. В

4. Г

5. ГЪ

6. ГЬ

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. КЪ

12. Л

13. М

14. Н

15. П

16. Р

17. С

18. Т

19. ТӀ

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ч

24. Ш

25. Э

26. Я

Гафарган

Адам – чувуд чӀалал «инсан».

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Аллагьдин баркалла – И гафарихъ «Аллагьдин чӀехивал ва Аллагьдилай къвезвай нур» мана ава. Библияда Аллагьдин баркалла вичи Аллагьдиз икрам ийизвай чка ацӀурзавай ва вич инсанривай гьатта эхи тежедай хьтин циф ва я нур яз къалурнава.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Багьал – Гугрумрин аллагь – исраилвияр къведалди Палестинада уьмуьр тухузвай къенанвийри дегьзаманда икрамиз хьайи аллагьрикай сад. И Гафунин асул метлеб – «агъа, иеси» я. Чеб уьлкведа амукьай чкадин эгьлийрин таъсирдик акатна, Багьалаз икрам авуниз гзаф вахтара исраилвийрин темягьни физвай. Ихьтин кӀвалахар хьайила, им халкьди Аллагьдин аксина ийизвай виридалайни залан тахсиркарвилерикай сад яз гьисабзавай.

Баркалла – кил. «Аллагьдин баркалла».

Белген – Чувуд чӀала נַחֲלָה («нахала») гафунихъ «Аллагьдин патай тир чил хсусият яз Исраилан тайифайризни тухумриз пай авун» мана ава. Гьар са тайифадив, ва гьакӀни и тайифайра авай гьар са хизандив, вич несилдилай несилдалди гьалтдай хсусият яз чилин са чӀук агакьна. Гьа им абурун ирсни мулк тир. Тек са Левидин тайифадив вичин пай тир чил агакьнач, вучиз лагьайтӀа адан «мулк» Аллагьдиз къуллугъ авун тир. Гьа са вахтунда Исраилдин халкьдикай вичикайни Аллагьдинди тир ирсиникай хьиз лугьузва. Им Аллагьдинни Исраилдин халкьдин арада икьрар кутӀунунихъ галаз алакъада ава. Абуруз Ада абурун Аллагь жеда лагьана гаф гана, абуруни – Адан халкь.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Варар – Шегьерар, адет яз, элкъуьрна кьунвай цларалди кӀевдай, абурани, чеб, адет яз, йифиз ва я душман мукьув атайла, агалдай варар тадай. Варарин вилик квай ачух чка гзаф кьадар инсанар кӀватӀ хьун патал виридалайни къулай чка тир, гьавиляй гьа инал, адет яз, кӀватӀ хьунар, дувандин серенжемар ва савдаяр кьиле тухудай.

Вири алакьдай Аллагь – И тӀварцӀин אֵל שַׁדַּי (Эль-Шаддай) дуьм-дуьз мана малум туш. Септуагинтда, Куьгьне икьрардин сур девирдин юнан чӀалан таржумада, ам παντοκράτωρ хьиз къалурнава ва «вири ихтияр гъиле авайди» мана ава.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гунагьдай къурбанд – И къурбанддин макьсад чиркинвиликай азад хьун ва руьгьдин михьивал я.

Гуьгьуьл-къурбанд – Инсанди вичин хушуналди Ибадатханадиз техил, чӀем, чехир ва я пул гъунугъ.

Гуьмбет – Вичин гъвечӀи патарикай садал акъваз хьанвай кьакьан яргъ алай къван. Ихьтин къван инсан кучуднавай чка къалурун патал гъилик ийизвай, ада гьакӀ са гьихьтин ятӀани важиб авай вакъиа ва я инсан вилериз аквадай гьалда рикӀел хкуниз къуллугъзавай. Ихьтин гуьмбетар пакбур яз гьизабзавай. Амма рикӀел хкунин къванер, Къанунди къадагъа авунвайвал, икрам ийидай затӀариз элкъвена жезвачир.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Идалай гъейри, гъил эцигуналди жавабдарвал ва я батӀулвал масадан хиве твадай (неинки инсандин, гьакӀ гьайвандин – месела, гунагьар гваз ахъайдай кьун).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Зейтундин чӀем – Къадим Исраилда зейтундин чӀемедихъ са шумуд макьсад авай. Ам чирагъра кудай затӀ яз гъилик ийизвай, ва ада гьакӀни хирер ва хамуник акатдай азарар фад сагъ хъхьуниз куьмекзавай. Такьат авай ксари чӀемедин лап хъсан жуьреяр чпин хамунихъ гелкъуьн патал гъилик ийизвай. Бязи вахтара ихьтин чӀем хуш ни галай затӀарихъ галаз какадардай ва, абурухъай хъсан ни атун патал, ам хамунивай ва чӀараривай гуьцӀдай. Виниз тир дережадин ери авай чӀем гьакӀ са кас пачагь, хахам ва я пайгъамбар яз хкядай серенжем кьиле тухудайлани, адан кьилел ва гьакӀни, абур динди эцигнавайвал михьивилиз акъуддайла, пак затӀарал иличдай. Идалайни гъейри, зейтундин чӀем Аллагьдиз къуллугъ авунин серенжемра Алачухда, ахпани Аллагьдин КӀвале авай чирагъда кудай затӀ яз, ва гьакӀни иличдай къурбанд яз гъилик ийидай.

Иви – Ивидик уьмуьр квайди яз гьисабзавай, уьмуьрни, вичин нубатда, тек са Аллагьдинди тир. Гьавиляй са кас яна кьейила, чил мурдар жезвай. Гьайван кьейила, адан иви чилел экъичун лазим тир. Гьич садазни я ам хъвадай, я адакай суьрсет гьазурдай ихтияр авачир. Къурбандар ийидайла, иви инсан ва я къурбанган михьивилиз акъудун патал гъилик ийиз жедай. Куьгьне Икьрар къурбанддин гьайванрин ивидалди кутӀуннавайди тир.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва:

1) Аллагьди Якьубаз (кил. Якьуб), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32);

2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4) ;

Исраилдин цӀикьвед тайифаяр – Вичел гуьгъуьнай Исраил тӀвар эцигай Якьубан рухвайрин эвледар – Рувиман, Шимунан, Левидин, Ягьудан, Забуланан, Исагьаран, Данан, Гадан, Ашуран, Нефалиман, – ва гьакӀни Ефреман ва Манашадин. Ефремни Манаша Юсуфан, Якьубан рикӀ алай хцин, рухваяр тир. Гьар са тайифа шумудни са тухумдиз ва «кӀвализ» пай жезвай. Иса пайгъамбардал къведалди 722-йисуз Исраилдин пачагьлугъ Ашурди ва 586-йисуз Ягьудатдин пачагьлугъ Бабилди кукӀварайдалай кьулухъ тайифайрин гзаф пай терг хьана квахьна, амма пайгъамбарри къверичӀавара Исраилдин вири халкь арадал хтуникай лагьанай.

Исуп набатат – Хъсан ни галай хъчадин набатат. Ам гьакӀ ни ва тӀям гъидай затӀ хьизни гъилик ийида ва душицадизни майрандиз ухшар я. Исуп цик ва я ивидик кутадай ва, динди эцигнавай къайдада михьивилиз акъуддайла, адан стӀалар инсандал хъичиндай.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Кунуг – Им къурбанддин кьетӀен са жуьре я, вучиз лагьайтӀа гьайван тукӀурдалай кьулухъ ам къурбангандал михьиз санлай кудай. Маса къурбандар ийидайла, къурбанддин тек са пай кудай, амукьайдини недай. ЦӀай куькӀуьрайдалай кьулухъ, ялавди садакьа гумадиз элкъуьрдай. Къурбанддилай цавуз хкаж жез къарагъзавай хъсан ни Реббидиз хуш яз гьисабдай.

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, и гафунихъ чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай насигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай.

Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва:

1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15-19);

2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. Таврат, ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал гъана.

Къуй – Адетдин къуйрилай гъейри, Исраилда накьвадикай хкатзавай ва я къвалрин ятар кӀватӀдай къубуяр ва я гьавизар авай. И кар патал чиле чӀехи фур эгъуьндай, ам къягъай къванералди элкъвена кӀевдай ва сувагъар ийидай ва я гьавиз раг яна расдай. Ихьтин къуй винелай къалпагъдал кӀевдай ва адан тӀекв гуьтӀуьди ийидай. Са акьван дерин тушир къуйрай яд гичиндалди кягъиз къачудай, амма са кьадар деринбурай бедрейралди виниз акъуддай. Къуй хатадикай хуьн патал ва циз чиркинар ва гьайванар ават тавун патал, ам, виче яд кягъун патал са гъвечӀи тӀекв акъуднавай (гьамни къванцелди кӀевдай) къванцин къаябдалди кӀевдай. Къвалрин яд авай гьавиздин яд, адет яз, еридин жигьетдай накьвадикай хкатзавай целай усал жедай.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Ладан – Кайила, хуш ни галай гум арадал къведай, тарарилай кӀватӀнавай, вич яргъал уьлквейра жедай набататдин кьурурнавай шкьакь. Ладан багьа затӀ тир. Ладандин гум акъудун Алачухда, ахпани Ярусалимдин Ибадатханада къурбанд авунин жуьрейрикай сад тир. Хуш ни галай гьа ихьтин затӀарин маса тӀвар фимиам я.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Джабраил тӀварар ала.

Малех – Аманийрин кьилин аллагь, адаз гьакӀ Милхамни лугьудай. Малехаз икрам ийиз, инсанри адаз бязи вахтара гьатта хсуси аяларни къурбанд ийидай. Ихьтин тежрибадал Аллагьди авунвай кӀеви къадагъа алайтӀани, исраилвийрини шумудни са гъилера Ярусалимдилай са акьван яргъа авачир Енамав дереда Малехаз аялрин къурбандар авунай.

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Нуьсрет гун – кил. «Хийир-дуьа».

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва насигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак тир чка – Виче паквилиз акъуднавай фу, гум акъуддай къизилдин къурбанган ва къизилдин чирагъ авай Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин са кӀвал. Паквилерин пак чкадикай пак тир чка пердедалди чара ийидай. Къанундалди Пак тир чкадиз хахам къизилдин къурбангандал ладандик цӀай кутун патал пакамахъ са гъилера ва са гъилерани няниз къведай. Пак тир чкадиз къведай ихтияр тек са хахамдиз авай. Бязи вахтара «пак тир чка» гафар вири Алачухдиз ва я Ибадатханадиз талукьарзава. И манада пак тир чка Аллагь авай кӀвал яз гьисабзавай.

Паквилерин Пак чка – Алачухдин, гуьгъуьнайни Ибадатханадин, виче икьрардин сандух эцигнавай, виридалайни чинеба хуьзвай пай яз гьисабзавай. Паквилерин Пак чка пак тир чкадикай чӀехи са пердедалди чара авунвай. Сулеймана эцигай Ибадатханада Паквилерин Пак Чкада гьакӀ малаикрин кӀалубарни акъвазнавай. Къанундалди Паквилерин Пак чкадиз анжах кьилин хахамдивай йиса садра, михьивилиз акъуддай Юкъуз, вири халкь гунагьдикай азад авунин серенжем кьиле тухудайла, къвез жедай.

Песагь сувар Мисри туна хъфидалди, исраилвийри кӀел тукӀун, гьазурун ва тӀуьн лазим тир. Адан иви ракӀарин гуьрцелдин хилеривай гуьцӀна кӀанзавай. ИкӀ къалурнавай кӀвалер 10 лагьай жазадикай хкудзавай, яни Мисрида инсанрин сад лагьайбур тир вири аялар ва гьайванрин балаяр кьиникьикай хуьзвай. ИкӀ хьайила Мисридин пачагьди абур уьлкведай ахъайнай. Песагьди Мисридай эхкъечӀун рикӀел хкизва. Суварин важиб квай пай – песагьдин фу-яд я. Песагьдилай кьулухъ гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай.

Ребби – Аллагьдин хсуси тӀвар, чувуд чӀалалди יהוה. И тӀвар дуьм-дуьз лугьунин ва арадал атунин гьакъиндай гилани гьуьжетар кьиле физва. Ам «Ягьве» хьиз лугьузвайди ва адан мана «Вич датӀана авайди» ва я «Авайди» яз гьисабзава. Им кузвай валан ухшарда аваз аламатдин жуьреда Мусадин вилик пайда хьайи чӀавуз Аллагьди адаз ачухай гьа тӀвар я.

Реббидин вилик жедай фу – Чеб Алачухдин (гугъуьнайни Ибадатханадин) пак тир чкада авай махсус экӀягъандал эцигдай цӀикьвед тӀили фу. Чувуд чӀалал абуруз פָּנִים לֶחֶם («лехем паним» ва я הַפָּנִים לֶחֶם «лехем хапаним» лугьуда, яни (Реббидин) «чинив гвай фу», гьикӀ лагьайтӀа пак тир чкада Ребби Вич авай ва гьакӀни «пак тир фу». Фар са гьафтедин къене экӀягъандал аламукьдай, идалай кьулухъ абур таза цӀикьвед фалди эвездай. Абур и махсус экӀягъандилай алудайла, тек са хахамриз и фар недай ихтияр авай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Суварин къурбанд – И жуьредин къурбанд Аллагьдихъ галаз хуш рафтарвал хуьн ва Адахъ галаз туьхкӀуьнин ва алакъаяр хъсанарун къейд авун патал тир. Къурбанд ийизвай гьайвандин са пай къурбангандал кудай, муькуь пай лагьайтӀа, къурбанд ийизвай касди, адан хизанди ва хахамди недай.

Тахсир хиве кьунин къурбанд – И къурбанд Аллагьдиз ва я маса касдиз акси гунагь авур инсандилай тахсир алудун патал я.

ТӀили фарин сувар – Чувудрин йикъаргандин сад лагьайди тир Авив вацран (адаз гьакӀ «нисанни» лугьуда) 15-далай 20 лагьай йикъалди къейд ийидай. И сувар Песагьдилай кулухъ гьасятда гатӀунда. Са гьафтеда исраилвийри Аллагьди чеб тади гьалда Мисридай гьакӀ ахкъуднайтӀа рикӀел хкидай. КӀвале гъвар квай недай затӀар хуьдай, ва гьакӀни гъвар квай фу недай ихтияр авачир. Са гьафтедин вахтунда исраилвийри анжах гъвар квачир фу недай. Суварин сад ва ирид лагьай йикъара пак тир кӀватӀ хьунар кьиле фидай ва кьиле тухун патал къалурнавай къурбандар ийидай. ЦӀийи Икьрардин девирда Песагьни ТӀили фарин сувар сад тир сувар яз гьисабдай.

Уримни туммим – Аллагьдин къастунин гъавурда акьун патал гъилик ийизвай затӀар. Абур кьилин хахамдин ва вичизни «дувандин синебенд» лугьудай синебендда жедай. И затӀарин куьмекдалди чип вегьиз жедайди яз гьисабзавай: абурукай сада «эхь», муькуьдани – «ваъ» къалурзавай.

Фан къурбанд – Фан къурбанддин кьилин метлеб кунуг тир: им Аллагьдиз (гьам хахамризни) ийизвай кунуг тир, гзаф вахтара бегьердин гьакъиндай разивал къалурун яз. Фан къурбанд ицӀи ва я чранвай тваррикай, я тушни регъвена чранвай, аквадай гьаларай, чӀемекни ладандик кьелни кутуна какадарнавай тваррикай ибарат тир.

Фиръаван – Къадим девирдин Мисрида гьакимдиз (пачагьдиз) гьа икӀ лугьузвай. Абурукай сада Юсуфан, Якьубан хцин, хатур хуьзвай, муькуьда, Мисридай эхкъечӀдалди абур лукӀвиле авайла, исраилвияр кӀеви зулумдик кутунвай.

Хареб – кил. «Синай».

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

ХерупӀ – Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин сандухдин къапсахдални херупӀрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хуш ни галай затӀар – Аллагьдиз къурбанд яз Ибадатханада хуш ни гьатун патал кудай, вич тарарилай кӀватӀдай шкьакь.

Чехирдин къурбанд – Жими затӀунин къурбанд – чехир ва я бязи вахтара чӀем къурбангандилай илич авуналди, Аллагьдиз къурбанд авун.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Элкъвей йисарин йис – Мусадин къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, гьар ирид лагьай йисуз чилив ял ягъиз вугана кӀанзавай, ам цана, ципицӀ багъларани атӀана галудунин кӀвалахар кьиле тухвана жезвачир. Гьар са 50-йисуз, анжах са чуьлда ва ципицӀ багълара экъечӀайди нез, чил гьялунин кӀвалахар са йисан вахтуналди акъвазарна ва адалай бегьер кӀватӀ тахвуна кӀанзавай. Идалайни гъейри, инсанрив, идалай вилик абурувай вахтуналди мулкар къакъуднавайтӀа, абурун а мулкар элкъвена вахгузвай. Буржара гьатнавайбурун буржарилай гъил къахчузвай. Элкъвей йисарин суварриз, къанундин къалурунрихъ галаз кьадайвал, вири хсусият вичин сифте иесидив элкъвена вахгузвай. Вичи вич кесибвал себеб яз маса исраилвидиз лукӀвиле маса гайи касдиз мад азадвал жагъизвай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана.

Яшурун – «Гьахъ-михьиди» – Исраилдиз шаир-чӀалалди ганвай тӀвар.

Заланвал / Кьадарар - Таврат

Заланвал / Кьадарар - Таврат

Таврат

1. Заланвал

2. КӀеви затар къенен кьадарар

3. Кьери затӀар къенен кьадарар

4. Мензилдин кьадарар

Заланвал / Кьадарар

Заланвал

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа
Киккар | 34 кг
Минегь | 565 г
Шекъел | 12 г
Герагь | 0,5 г

КӀеви затар къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Къаб | 1,2 литр
Гъамер | 2,2 литр
Сегьа | 7,3 литр
Эфа | 22 литр
Летек | 110 литр
Гьуьмер | 220 литр

Кьери затӀар къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Лаг | 0,3 литр
Гьин | 3,7 литр
Бат | 22 литр

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
Яргъивилин кап | 23 цм
Гьяркьуьвилин кап | 7,5 цм
ТӀуб | 1,9 цм

Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар

1. Сифтегьан Икьрардин ктабар

2. ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2 -Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4 -Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2 -Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим .
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Варцарин тӀварар

Таврат

Варцарин тӀварар

Къецен чарх: варцарин лезги тӀварар

Кьулан чарх: варцарин чувуд тӀварар

Къенен чарх: варцарин урус тӀварар

Ибрагьиман тухумдин тар

Таврат

Ибрагьиман тухумдин тар

Картаяр - Таврат

Картаяр - Таврат

Таврат

1. Мисридикай Къенандиз

2. Къалил луьнья

Мисридикай Къенандиз

Къалил луьнья

Table of Contents

Таврат: Леви

Таврат

- Сифте гаф

- Леви

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27

Гафарган (Таврат)

- Адам
- Алачух
- Аллагьдин баркалла
- Амин
- Багьал
- Баркалла
- Белген
- Бут
- Варар
- Вири алакьдай Аллагь
- Гунагь
- Гунагьдай къурбанд
- Гуьгьуьл-къурбанд
- Гуьмбет
- Гъилер эцигун
- Гьалтунин Алачух
- Жузам
- Зейтундин чӀем
- Иви
- Исраил
- Исраилдин цӀикьвед тайифаяр
- Исуп набатат
- Киш югъ
- Кумайрин сувар
- Кунуг
- Къанун
- Къенан
- Къуй
- Къурбанган
- Ладан
- Мажуси
- Малаик
- Малех
- Михьи
- Нуьсрет гун
- Пайгъамбар
- Пак
- Пак тир чка
- Паквилерин Пак чка
- Песагь сувар
- Ребби
- Реббидин вилик жедай фу
- Синай
- Суварин къурбанд
- Тахсир хиве кьунин къурбанд
- ТӀили фарин сувар
- Уримни туммим
- Фан къурбанд
- Фиръаван
- Хареб
- Хахам
- ХерупӀ
- Хийир-дуьа
- Хуш ни галай затӀар
- Чехирдин къурбанд
- Чувудар
- Шагьидвилин Алачух
- Шуай
- Элкъвей йисарин йис
- Ягьуд
- Яшурун

Заланвал / Кьадарар - Таврат

- Заланвал
- КӀеви затар къенен кьадарар
- Кьери затӀар къенен кьадарар
- Мензилдин кьадарар

Пак Каламдин ктабар

- Сифтегьан Икьрардин ктабар

- ЦӀийи Икьрардин ктабар

Варцарин тӀварар

Ибрагьиман тухумдин тар

Картаяр - Таврат

- Мисридикай Къенандиз

- Къалил луьнья